„Medaliony” Zofii Nałkowskiej to zbiór ośmiu opowiadań wydany w 1946 roku, przedstawiający zbrodnie popełnione przez nazistowskie Niemcy podczas II wojny światowej. Utwór powstał na podstawie autentycznych relacji świadków oraz materiałów zgromadzonych przez pisarkę podczas pracy w Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce.
Spis treści
Medaliony – czas akcji
Akcja „Medalionów” obejmuje przede wszystkim lata 1939–1945, czyli okres II wojny światowej. Poszczególne opowiadania przedstawiają wydarzenia z różnych etapów niemieckiej okupacji, dlatego nie tworzą jednej chronologicznej historii. Bohaterowie wspominają aresztowania, deportacje, pracę przymusową, masowe egzekucje oraz pobyt w obozach koncentracyjnych.
Niektóre wydarzenia zostały dokładniej umiejscowione w czasie. W „Dwojrze Zielonej” bohaterka wspomina przesiedlenie Żydów do getta w Międzyrzecu Podlaskim w październiku 1942 roku oraz utratę oka w styczniu 1943 roku. Natomiast „Człowiek jest mocny” przedstawia wydarzenia związane z działalnością ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem na początku 1942 roku.
Część narracyjna opowiadań rozgrywa się już po zakończeniu wojny, w 1945 roku. Wtedy Nałkowska uczestniczyła w oględzinach miejsc zbrodni oraz wysłuchiwała relacji ocalałych. Przykładem jest „Profesor Spanner”, przedstawiający powojenną wizję lokalną w gdańskim Instytucie Anatomicznym. W zbiorze występują więc dwa plany czasowe – okres wojny oraz czas powojennego dokumentowania jej skutków.
Medaliony – miejsce akcji
Akcja „Medalionów” rozgrywa się w różnych miejscach na terenach okupowanych przez Niemców, przede wszystkim w Polsce oraz w niemieckich obozach koncentracyjnych. Poszczególne opowiadania przedstawiają inne przestrzenie związane z prześladowaniami ludności cywilnej.
W „Profesorze Spannerze” miejscem wydarzeń jest Instytut Anatomiczny w Gdańsku, natomiast „Dno” przedstawia między innymi warszawski Pawiak, obóz Ravensbrück oraz fabrykę amunicji. „Kobieta cmentarna” rozgrywa się na cmentarzu sąsiadującym z warszawskim gettem, a „Przy torze kolejowym” na nieokreślonym odcinku torów kolejowych, w pobliżu lasu i wsi.
W „Dwojrze Zielonej” pojawiają się Warszawa, Janów Podlaski, Międzyrzec Podlaski, Majdanek, Skarżysko-Kamienna i Częstochowa. „Wiza” przedstawia obóz koncentracyjny, przede wszystkim łąkę, na której więźniarki musiały stać przez wiele godzin. Akcja „Człowiek jest mocny” rozgrywa się w Chełmnie nad Nerem oraz pobliskim Lesie Rzuchowskim, natomiast „Dorośli i dzieci w Oświęcimiu” koncentruje się na obozie Auschwitz.