II wojna światowa

Literatura II wojny światowej wyrasta z doświadczenia okupacji, terroru, Zagłady i przymusowej utraty dotychczasowego świata. W Polsce lata 1939–1945 oznaczały niszczenie instytucji kultury, represje wobec twórców oraz rozproszenie środowisk literackich. Pisano w konspiracji, na emigracji, w gettach, więzieniach i obozach, w warunkach skrajnie różnego dostępu do możliwości publikacji. W tej części serwisu okres obejmuje również późniejsze utwory skupione na doświadczeniu wojennym. Ich data wydania może być powojenna, choć zasadniczy problem stanowią wydarzenia okupacji oraz ich trwałe następstwa.

Poezja Krzysztofa Kamila Baczyńskiego i Tadeusza Gajcego łączyła potrzebę działania z lękiem o los pokolenia dorastającego w czasie katastrofy. Twórczość Czesława Miłosza podejmowała odpowiedzialność świadka, a literatura dokumentu osobistego utrwalała doświadczenia zagrożone zatarciem. Powojenne „Medaliony” Zofii Nałkowskiej, opowiadania Tadeusza Borowskiego i „Inny świat” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego rozpoznawały odmienne mechanizmy przemocy oraz zniewolenia. Późniejsze reportaże Hanny Krall rozwijały refleksję nad pamięcią Zagłady. Nie tworzy to jednego stylu: świadectwo mogło przyjmować formę poezji, dziennika, opowiadania, wspomnienia lub rozmowy.

Najważniejszym zadaniem tej literatury jest zachowanie świadectwa i zbadanie granic ludzkiej odpowiedzialności. Pisarze pytali o możliwość obrony godności, solidarności i języka moralnego w warunkach zaplanowanego odczłowieczania. Patos patriotyczny współistniał z jego krytycznym przewartościowaniem, a opowieść o bohaterstwie z uwagą poświęconą cywilom oraz osobom pozbawionym możliwości wyboru. Znaczenie tych utworów wynika również z pytań o sposób przedstawiania cudzej krzywdy. Literatura nie zastępuje historycznego badania, ale zachowuje indywidualne doświadczenia, których nie oddaje sama skala wydarzeń.