Życie ludzkie to nieustający ciąg podejmowania decyzji i dokonywania wyborów. Dokonujemy ich na podstawie oceny sytuacji, posiadanego doświadczenia, względnie opinii bliskich nam ludzi, których zdaniu ufamy. Zdarzają się jednak sytuacje, w których jakiś z tych elementów – specjalnie lub nie – zostanie zaburzony. Kiedy nie jesteśmy pewni sytuacji, w których się znaleźliśmy, lepiej zaczekać z podejmowaniem decyzji lub zdać się na doświadczenie innych. Błędna ocena sytuacji potrafi bowiem prowadzić do katastrofalnych skutków nie tylko dla nas samych, lecz także dla naszego otoczenia.
Spis treści
Potop
Jednym z najsłynniejszych przykładów zgubnych skutków błędnej oceny rzeczywistości jest historia Andrzeja Kmicica, głównego bohatera drugiej części trylogii autorstwa Henryka Sienkiewicza, czyli Potopu. Andrzej Kmicic był litewskim szlachcicem, impulsywnym warchołem ze skłonnością do nadużywania wina oraz popadania w agresję. Za żonę została mu obiecana Oleńka Billewiczówna, lecz krótko po zaręczynach Kmicic wdał się w poważny konflikt z okoliczną szlachtą, w wyniku którego został wykluczony z jej szeregów. Jedynym ratunkiem było oddanie się w służbę ojczyźnie, która akurat znajdowała się pod groźbą utraty niepodległości na rzecz Szwedów.
W tej sytuacji impulsywny szlachcic przysiągł na Boga wierność księciu Januszowi Radziwiłłowi. Okazało się jednak, że nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności, zaślepiony chęcią rzucenia się w wir patriotycznej walki oraz walki o odzyskanie względów Oleńki. Niedługo potem wyszło na jaw, że książę Radziwiłł jest zdrajcą, a wraz z nim zdrajcą okrzyknięty został Kmicic, który był z magnatem związany przysięgą. Po wielu trudach oraz walce wewnętrznej Kmicicowi udało się nie tylko odwrócić od Radziwiłła, ale pod zmienionym nazwiskiem zaskarbić sobie łaskę samego króla, ofiarnie walcząc pod Jasną Górą ze Szwedami. Został przez monarchę oficjalnie zrehabilitowany w oczach szlachty. Nie zmienia to jednak faktu, że parokrotnie o mały włos życiem przypłacił swoją młodzieńczą zuchwałość, która pchała go ku podejmowaniu pochopnych decyzji bez odpowiednio trzeźwego i racjonalnego oglądu sytuacji, w jakiej się znajdował.
Zbrodnia i kara
Błędna ocena sytuacji może prowadzić do jeszcze tragiczniejszych konsekwencji, co usiłował pokazać Fiodor Dostojewski w „Zbrodni i karze”. Główny bohater powieści, Rodion Raskolnikow, był bardzo ubogim studentem, który w wyniku presji społecznej i bardzo ciężkiej sytuacji, w której się znajdował, zaczął interpretować świat w błędny sposób. Pochodził z biednej rodziny, matka i siostra wspierały go finansowo, wyprzedając resztki majątku i żyjąc w nędzy. To jednak wciąż było za mało na kontynuowanie studiów i życie w mieście. Rodion widział jednocześnie ludzi, którzy, żyjąc nie do końca uczciwie, bogacili się ponad miarę, i uznawał to za niesprawiedliwość wobec siebie. Dodatkowo był kuszony nową filozofią, która zakładała, że istnieją ludzie gorsi i lepsi. Lepsi są motorem postępu i pchają bezmyślną większość w przyszłość, w czasie kiedy „gorsi” są przeznaczeni tylko do pracy i prokreacji. Lepsi mieli mieć prawo do decydowania o losie gorszych.
Nędza Raskolnikowa przedłużała się, a jego umysł ulegał skrzywieniu, aż w końcu doprowadziło to do brutalnej decyzji. Raskolnikow postanowił zabić lichwiarkę, u której sam zastawiał kosztowności, ponieważ uznał, że jego przetrwanie jest istotniejsze od jej życia i nieuczciwego zarobku. Uwierzył w błędną interpretację rzeczywistości i pozbawił życia dwie kobiety. Pomyłka wyszła na jaw szybko. Raskolnikow popadł w chorobę nerwową, a wyrzuty sumienia wywołały u niego manię prześladowczą. Okazało się, że nie mógł się ustrzec przed wyrzutami sumienia. Dopiero miłość Sonii Marmieładowej ukoiła go i skłoniła do przyznania się do winy oraz dobrowolnego poddania się karze. Wiele lat musiał pokutować na Syberii za decyzje podjęte w młodości, w wyniku całkowicie zafałszowanej oceny sytuacji, w której się znajdował.
Kordian
Błędnie ocenił własną sytuację również Kordian, tytułowy bohater dramatu Juliusza Słowackiego. W wyniku wewnętrznej przemiany oraz zawodu na polskich spiskowcach uznał, że sam jest w stanie wyzwolić Polskę spod zaborów, mordując cara. W ostatniej chwili jednak okazało się, że nie potrafi odebrać życia drugiemu człowiekowi – został przyłapany, aresztowany i skazany na śmierć. Nie dość więc, że nie dopomógł sprawie niepodległościowej, to jeszcze sam naraził się na wielkie niebezpieczeństwo, które najprawdopodobniej uniemożliwiłoby mu dalszą pracę na rzecz ukochanej ojczyzny czy walkę o jej niepodległość.
Inne przykładowe konteksty
Lalka
Stanisław Wokulski wielokrotnie błędnie ocenia sytuację, w której się znajduje, zwłaszcza w sferze uczuciowej. Idealizuje Izabelę Łęcką, przypisując jej cechy, których w rzeczywistości nie posiada. Nie dostrzega jej egoizmu ani klasowych uprzedzeń. Swoje działania podporządkowuje przekonaniu, że pieniądze i awans społeczny zapewnią mu miłość. Ta błędna interpretacja rzeczywistości prowadzi do jego stopniowej izolacji i kryzysu psychicznego. Wokulski inwestuje majątek i energię w relację, która od początku skazana jest na niepowodzenie. Ostatecznie traci nie tylko złudzenia, lecz także sens dalszego działania. Prus pokazuje, że fałszywy obraz drugiego człowieka może zrujnować całe życie.
Makbet
Makbet błędnie interpretuje przepowiednie wiedźm. Uznaje je za gwarancję sukcesu i dowód własnego przeznaczenia. Nie dostrzega dwuznaczności słów ani możliwych alternatyw ich spełnienia. Fałszywa ocena sytuacji prowadzi go do zbrodni. Każda kolejna decyzja pogłębia jego paranoję i lęk. Makbet zaczyna widzieć wrogów tam, gdzie ich nie ma. W rezultacie traci władzę, rodzinę i życie. Dramat pokazuje, że nadinterpretacja znaków i nadmierna wiara w pozorne sygnały mogą stać się źródłem katastrofy.
Romeo i Julia
Tragedia młodych kochanków wynika w dużej mierze z błędnej oceny sytuacji. Romeo uznaje Julię za martwą, nie wiedząc o podstępie z eliksirem. Działa impulsywnie, nie sprawdzając faktów. Julia z kolei budzi się zbyt późno, by powstrzymać ukochanego. Ich dramat to efekt braku komunikacji i pośpiechu. Jedna niezweryfikowana informacja prowadzi do podwójnej śmierci. Szekspir ukazuje, że pochopne wnioski i brak cierpliwości mogą mieć nieodwracalne skutki.
Podsumowanie
Na podstawie historii powyższych bohaterów można dojść do wniosku, że jedna nieprzemyślana decyzja potrafi zaprowadzić człowieka w bardzo mroczne miejsca. Dotyczy to nie tylko konsekwencji fizycznych, lecz także psychicznych. Nasuwa się pytanie – jak ustrzec się przed błędnym interpretowaniem sytuacji życiowej, w której się znajdujemy? W przypadku obu bohaterów dużą rolę odegrała samotność – nie mieli z kim konsultować swoich decyzji, byli zdani wyłącznie na samych siebie, co w sytuacji ekstremalnego napięcia psychicznego jest bardzo ryzykowne. Warto więc rozmawiać z zaufanymi, bliskimi ludźmi. Warto słuchać rad, jeśli nie jesteśmy pewni albo czujemy, że nie znajdujemy się w najlepszym stanie psychicznym.