Kultura każdej z epok radziła sobie z kwestią śmierci na swój sposób. W średniowieczu życie większości społeczeństw europejskich było zdominowane przez chrześcijaństwo. Dominacja Kościoła sprawiała, że bardzo dużo kwestii społecznych było podporządkowanych wizji wiary. Przetaczające się przez Stary Kontynent wojny i epidemie sprawiły, że ludzie ze śmiercią mieli do czynienia właściwie każdego dnia. Religia wychodziła tej tajemnicy naprzeciw. Śmierć stanowiła bramę do życia wiecznego i była bezwzględna – zabierała zarówno biednych, jak i bogatych. Tak powstał motyw danse macabre.
Spis treści
Kontekst 1 – Danse macabre
Danse macabre to motyw w sztuce średniowiecznej. Dosłownie oznacza „taniec śmierci”. Chodziło w nim o symboliczny taniec, do którego Śmierć (wyobrażana zazwyczaj jako szkielet w czarnej opończy i z kosą w dłoni) porywała ludzi przed zabraniem ich na drugą stronę istnienia. Najważniejsze w tym symbolu było to, że Śmierć do swojego makabrycznego tańca porywała ludzi wszystkich stanów, płci, wyznań i narodowości. Podkreślało to egalitarność śmierci oraz fakt, że żadne ziemskie zasługi nie są w stanie odwrócić tego biegu rzeczy.
Kontekst 2 – Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Motyw ten pojawił się również w polskim dziele literackim, konkretnie w dialogu pt. Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Jest to utwór, w którym tytułowy Polikarp spotyka na swojej drodze Kostuchę. Nie przychodzi ona jednak, by go zabrać, lecz by z nim porozmawiać. Z zaskakującą otwartością i wzbudzającą sympatię łatwością opowiada o tym, że jest zmęczona swoją pracą. Zabiera wszystkich bez względu na jakiekolwiek względy, ludzie zaś niekiedy myślą, że wybitne zasługi, bogactwo lub kariera będą w stanie ją powstrzymać. Śmierć wyjawia również, że wszyscy ludzie są równi w grzechu. Nieuczciwi bywają zarówno bandyci, jak i księża, a rozwiązłość jest udziałem zarówno uliczników, jak i księżnych. Pod tym względem również nie można czynić rozróżnienia pomiędzy różnymi grupami społecznymi, ponieważ wszystkimi ludźmi władają te same namiętności i pokusy.
Kontekst 3 – Boska komedia
Motyw danse macabre pojawia się również w innych dziełach średniowiecznych, spośród których należy wymienić przynajmniej Boską komedię Dantego Alighieri. To wielki poemat na temat metafizycznej podróży głównego bohatera po miejscach ostatecznych – piekle, niebie i czyśćcu. Miejsca te to przestrzenie, w których znaleźć się może ludzka dusza po przejściu na drugą stronę istnienia. Jednak średniowieczne postrzeganie śmierci pojawia się również w sztukach współczesnych, które dotyczą „wieków ciemnych”.
Kontekst 4 – Siódma pieczęć
Warto tutaj wspomnieć o legendarnym filmie w reżyserii Ingmara Bergmana pt. Siódma pieczęć. Jest to film przedstawiający losy rycerza wracającego z wyprawy krzyżowej, a także grupy wędrownych kuglarzy. Wszystkich ich splata w pewnym momencie przypadek, a w ostatniej scenie zostają porwani do obłędnego tańca śmierci. Makabryczny korowód sprawia przerażające wrażenie, ponieważ odbiera człowiekowi jakąkolwiek władzę oraz kontrolę nad własnym istnieniem. Wówczas ciała ludzkie wydają się już tylko marionetkami poruszanymi przez wiatr.
Inne przykładowe konteksty
Dżuma
Epidemia ogarniająca miasto sprawia, że śmierć dotyka ludzi niezależnie od wieku, majątku czy pozycji społecznej, co przypomina średniowieczne wyobrażenie tańca śmierci. Choroba pojawia się nagle i odbiera mieszkańcom poczucie kontroli nad życiem, podobnie jak w motywie danse macabre, gdzie człowiek zostaje nagle wciągnięty w korowód prowadzący ku śmierci. Camus pokazuje, że wobec epidemii wszyscy są równi i nikt nie posiada przywileju bezpieczeństwa. Codzienność mieszkańców zostaje podporządkowana świadomości nieuchronnego zagrożenia. Bohaterowie obserwują, jak kolejne osoby znikają z ich otoczenia, co wzmacnia poczucie wspólnoty losu. Powieść przedstawia śmierć jako doświadczenie zbiorowe, a nie jednostkowe. Symbolicznie przypomina to średniowieczne wizje powszechnego korowodu umierających.
Podsumowanie
Taniec jest bardzo częstym motywem w literaturze i sztuce. Nigdy jednak, poza średniowieczem, nie został użyty jako makabryczna metafora przejścia człowieka na drugą stronę śmierci. Dzisiaj może wydawać nam się infantylne wyobrażanie sobie jej jako Kostuchy – upiora w opończy i z kosą w trupiej dłoni – jednak należy pamiętać, że wyobraźnia ludzi średniowiecza była zupełnie inna niż współcześnie. Nie zmieniło się natomiast to, że wobec śmierci wszyscy ludzie są równi.