Sar­mac­ki por­tret pol­skie­go szlach­ci­ca. Omów za­gad­nie­nie na pod­sta­wie zna­nych Ci frag­men­tów Pa­mięt­ni­ków Jana Chry­zo­sto­ma Pa­ska. W swo­jej od­po­wie­dzi uwzględ­nij rów­nież wy­bra­ny kon­tekst.

Sarmatyzm do dzisiaj wzbudza mieszane uczucia nie tylko wśród ekspertów, lecz także wśród ludzi, którzy mają pobieżny choćby kontakt z dokumentami sprzed trzystu czy czterystu lat. To specyficzny dla Polski nurt kulturowy, charakteryzujący stan szlachecki i arystokrację. Jego członkowie odznaczali się z jednej strony niezwykłą odwagą, wręcz brawurą, heroizmem na polu walki, z drugiej jednak interesownością, skłonnością do kłótni i przemocy oraz ograniczeniem mentalnym w kwestii otwartości na innych ludzi i inne narody. 

Dzięki Pamiętnikom Jana Chryzostoma Paska jesteśmy dziś w stanie odtworzyć sobie w głowach dosyć wierny obraz polskiego szlachcica w XVII wieku. Według autora, który w swoim dziele opisywał zresztą swoje własne doświadczenia i zachowania, sarmata polski nie był wcale postacią kryształową. Owszem, był waleczny i kochał ojczyznę, ale najbardziej wówczas, kiedy walka za ojczyznę opłacała mu się finansowo. Owszem, był przykładnym chrześcijaninem, ale w zasadzie wyłącznie w czasie nabożeństw – swoją wiarę traktował bowiem po macoszemu, nie wnikał w jej duchowe tajniki, a w praktyce stosował się i tak do własnych zasad moralnych. Pasek opisuje siebie i sobie podobnych ludzi, jako osoby skłonne do kłótni, nadużywania alkoholu i życiu w przesadnym zbytku i luksusie. Dodajmy do tego jeszcze chciwość, łatwe popadanie w niechęć i stereotypy wobec innych nacji, ograniczoną kulturę osobistą, a okaże się, że niektórzy nasi szlacheccy przodkowie wcale nie są dla nas powodem do dumy. 

Nieco bardziej fantazyjną wizję polskiego sarmaty przedstawił Henryk Sienkiewicz w swojej Trylogii. Na przykład główny bohater Potopu, Andrzej Kmicic, owszem, jest warchołem, hulaką, człowiekiem lekkomyślnym i porywczym, lecz w chwili ostatecznej próby zmienia się i staje po właściwej stronie konfliktu, po stronie ojczyzny i Boga. Bohaterowie tacy jak Jan Skrzetuski, Michał Wołodyjowski czy Longinus Podbipięta to postacie w ogóle pozbawione wad. Najbliżej prawdy jest Onufry Zagłoba, który jest człowiekiem zainteresowanym w zasadzie wyłącznie jadłem, napitkiem i niekończącą się biesiadą. Nie jest on jednak pozbawiony pozytywnych cech: sprytu, inteligencji i umiejętności wybrnięcia z każdej sytuacji za pomocą umysłu, nie szabli. Czytając Sienkiewicza niejednokrotnie pożałować można, że to nie on jest dokumentalistą i że Trylogia nie ma mocy prawdy historycznej. 

Dodaj komentarz