Pani Twardowska – interpretacja
Adam Mickiewicz to polski wieszcz narodowy i największy poeta epoki romantyzmu. Na stałe wpisał się w kanon lektur szkolnych takimi dziełami jak “Pan Tadeusz” czy “Dziady”. Utwór “Pani Twardowska” ukazał się w zbiorze “Ballady i romanse” w 1822 roku. Jest to także rok, który umownie wyznacza początek polskiego romantyzmu.
Spis treści
Pani Twardowska – treść wiersza
Jedzą, piją, lulki palą, Tańce, hulanka, swawola; Ledwie karczmy nie rozwalą, Ha, ha! Hi, hi! hejże! hola!
Rozwiń treść utworu
Twardowski siadł w końcu stoła, Podparł się w boki jak basza: ,,Hulaj dusza! hulaj!" woła, Śmieszy, tumani, przestrasza. Żołnierzowi, co grał zucha, Wszystkich łaje i potrąca, Świsnął szablą koło ucha: Już z żołnierza masz zająca. Na patrona z trybunału, Co milczkiem wypróżniał rondel, Zadzwonił kieską, pomału: Z patrona robi się kondel. Szewcu w nos wyciął trzy szczutki, Do łba przymknął trzy rureczki, Cmoknął: cmok! i gdańskiej wódki Wytoczył ze łba pół beczki. Wtem, gdy wódkę pił z kielicha, Kielich zaświstał, zazgrzytał; Patrzy na dno: — ,,Co u licha? Po coś tu, kumie, zawitał?" Diablik to był w wódce na dnie: Istny Niemiec, sztuczka kusa; Skłonił się gościom układnie, Zdjął kapelusz i dał susa. Z kielicha aż na podłogę Pada, rośnie na dwa łokcie, Nos jak haczyk, kurzą nogę, I krogulcze ma paznokcie. ,,A, Twardowski... witam bracie!" To mówiąc, bieży obcesem: ,,Cóż to, czyliż mię nie znacie? Jestem Mefistofelesem. Wszak ze mnąś na Łysej Górze Robił o duszę zapisy: Cyrograf na byczej skórze Podpisałeś ty i bisy. Miały słuchać twego rymu; Ty, jak dwa lata przebiegą, Miałeś pojechać do Rzymu, By cię tam porwać jak swego. Już i siedem lat uciekło, Cyrograf nadal nie służy: Ty, czarami dręcząc piekło, Ani myślisz o podróży. Ale zemsta, choć leniwa, Nagnała cię w nasze sieci: Ta karczma Rzym się nazywa... Kładę areszt na waszeci". Twardowski ku drzwiom się kwapił Na takie dictum acerbum; Diabeł za kontusz ułapił: ,,A gdzie jest nobile verbum?" Co tu począć? kusa rada, Przyjdzie już nałożyć głową... Twardowski na koncept wpada I zadaje trudność nową. ,,Patrz w kontrakt, Mefistofilu, Tam warunki takie stoją: Po latach tylu a tylu, Gdy przyjdziesz brać duszę moją, Będę miał prawo trzy razy Zaprząc ciebie do roboty, A ty najtwardsze rozkazy Musisz spełnić co do joty. Patrz, oto jest karczmy godło, Koń malowany na płótnie; Ja chcę mu wskoczyć na siodło, A koń niech z kopyta utnie. Skręć mi przy tym biczyk z piasku, Żebym miał czym konia chłostać; I wymuruj gmach w tym lasku, Bym miał gdzie na popas zostać. Gmach będzie z ziarnek orzecha, Wysoki pod szczyt Krępaku, Z bród żydowskich ma być strzecha, Pobita nasieniem z maku. Patrz, oto na miarę ćwieczek, Cal gruby, długi trzy cale: W każde z makowych ziareczek Wbij mnie takie trzy bretnale". Mefistofil duchem skoczy, Konia czyści, karmi, poi, Potem bicz z piasku utoczy, I już w gotowości stoi. Twardowski dosiadł biegusa, Probuje podskoków, zwrotów, Stępa, galopuje, kłusa — Patrzy, aż i gmach już gotów. ,,No! wygrałeś, panie bisie, Lecz druga rzecz nieskończona: Trzeba skąpać się w tej misie — A to jest woda święcona". Diabeł kurczy się i krztusi, Aż zimny pot na nim bije: Lecz pan każe, sługa musi, Skąpał się biedak po szyję. Wyleciał potem jak z procy, Otrząsł się, dbrum! parsknął raźnie: ,,Teraz jużeś w naszej mocy, Najgorętsząm odbył łaźnię". ,,Jeszcze jedno, będzie kwita: Zaraz pęknie moc czartowska! — Patrzaj, oto jest kobiéta, Moja żoneczka, Twardowska. Ja na rok u Belzebuba Przyjmę za ciebie mieszkanie; Niech przez ten rok moja luba Z tobą jak z mężem zostanie. Przysiąż jej miłość, szacunek I posłuszeństwo bez granic; Złamiesz choć jeden warunek, Już cała ugoda na nic". Diabeł do niego pół ucha, Pół oka zwrócił do samki, Niby patrzy, niby słucha — Tymczasem już blisko klamki. Gdy mu Twardowski dokucza, Od drzwi, od okien odpycha, Czmychnąwszy dziurką od klucza, Dotąd, jak czmycha, tak czmycha.
Źródło wydania: Adam Mickiewicz, Poezje, tom 1 (Wiersze młodzieńcze - Ballady i romanse - Wiersze do r. 1824), wyd. 2 zwiększone, Krakowska Spółdzielnia Wydawnicza, Kraków 1922
Pani Twardowska – analiza utworu
“Pani Twardowska” to utwór, który jest przykładem liryki pośredniej – obecny jest tu trzecioosobowy, wszechwiedzący narrator, który snuje opowieść, wprowadzając w nią czytelnika. Nie mamy tu bezpośrednich zwrotów podmiotu, który ujawniłby się w pierwszej osobie liczby pojedynczej.
Budowę tego dzieła można określić jako klasyczną. Utwór jest balladą – to synkretyczny gatunek, który łączy w sobie cechy liryki, dramatu i epiki. Cechą ballady jest między innymi obecność postaci fantastycznych – w tym przypadku diabła – oraz tematyka, która dotyczy niezwykłych wydarzeń. Ballada była gatunkiem bardzo popularnym w epoce romantyzmu. “Pani Twardowska” to utwór, na który składa się aż trzydzieści jeden strof, a każda ma cztery wersy. Napisano go ośmiozgłoskowcem oraz zastosowano rymy krzyżowe abab.
Język Mickiewicza to język bogaty w środki stylistyczne. Tekst przede wszystkim ubogacają i upoetyczniają liczne epitety. W balladzie można się natknąć na takie przymiotniki jak “gdańskiej”, “układnie”, “krogulcze”. Dzięki zastosowanym epitetom odbiorca łatwiej może zwizualizować sobie, co aktualnie dzieje się w utworze. Ze względu na datę powstania ballady, znaleźć w niej można także słowa, które dla współczesnego czytelnika są już archaizmami: “czyliż”, “waszeci”. Gdyby dziś użył ich współczesny autor, zostałyby one uznane za stylizację na dawny język polski w celu oddania klimatu ubiegłych czasów.
Mickiewicz zastosował też onomatopeje, czyli wyrazy dźwiękonaśladowcze. Oddają one na przykład śmiech bohaterów ballady (“Cha cha, chi chi”), dzięki czemu obraz staje się żywszy, a czytelnik bardziej może się wczuć w jego odbiór. Podobną funkcję pełnią wykrzyknienia, które dodatkowo skupiają uwagę odbiorcy na konkretnych momentach utworu: ”Hulaj dusza! hulaj!”. Autor naśladuje tutaj język potoczny, stosując kolokwializmy, czyli wyrażenia stosowane raczej w mowie codziennej, a nie w języku literackim. Są to więc takie słowa jak “rozwalą”, “co u licha” czy “do łba”. Ożywiają one bohaterów, sprawiają, że stają się oni bardziej realistyczni oraz lepiej oddają klimat pijatyki w karczmie. Z kolei zdrobnienia są środkiem, który często występuje w ludowych balladach, stąd też ich obecność w tym utworze: „żoneczka”, „diablik”, „biczyk”- podkreślają one komizm pojawiający się w balladzie. Oprócz tego wyróżnić można jeszcze porównania takie jak “podparł się w boki jak basza”, które także służą zobrazowaniu czytelnikowi, co dzieje się w utworze. Mickiewicz podkreśla tak fakt, że wszystko dzieje się w trakcie zabawy.
Pani Twardowska – interpretacja utworu
Utwór oparty jest na legendzie o panu Twardowskim, który zawarł pakt z diabłem i sprzedał swoją duszę za nieśmiertelność. Był to polski szlachcic i czarnoksiężnik, który stał się bohaterem wielu baśni, legend i opowieści. Jego historia stała się kanwą dla ballady napisanej przez polskiego wieszcza. Można by rzec, że Mickiewicz dokonał parafrazy podań związanych z tą postacią i napisał jej własną wersję. Dodatkowo pojawia się tutaj raczej nieczęsto spotykany u poety komizm sytuacyjny.
Ballada opisuje biesiadę w karczmie, w trakcie której pan Twardowski bawi się i obnaża w ludziach nieciekawe aspekty ich charakteru – na przykład skutecznie straszy żołnierza. W międzyczasie pojawia się tam diabeł – Mefistofeles – który przyszedł po duszę Twardowskiego, zgodnie z zawartym paktem. Twardowski wymyśla więc coraz to nowe zadania, które diabeł musi wykonać, by porwać go do piekła, na przykład wykąpać się w wodzie święconej.
Pani Twardowska to natomiast stworzona przez Mickiewicza postać żony tego bohatera, która nie pojawia się w innych podaniach. Jej wprowadzenie miało służyć komizmowi w utworze. Okazuje się ona bowiem najstraszniejszym wyzwaniem, któremu nie podołał diabeł. Miał on bowiem spędzić z nią rok jako swoją żoną, ale tego było dla niego już za wiele.
Pani Twardowska dokonała więc tego, czego nie mogła zrobić woda święcona i w ten sposób uratowała swojego męża przed skutkami paktu z wysłannikiem piekła. Miało być to w zamierzeniu efektem komicznym. W balladzie nastąpiło więc złamanie ludowej zasady morału i tego, że obietnic należy dotrzymywać – Twardowskiemu udało się wymknąć diabłu za pomocą własnych, nieczystych sztuczek. Jest to przewrotna opowieść o moralności i o tym, że nie zawsze postępujący niesłusznie otrzymają zasłużoną karę.
“Pani Twardowska” jest więc balladą zawierającą w sobie komizm sytuacyjny oparty na postaci stworzonej przez Mickiewicza. Cała historia oparta jest na legendzie o losach czarnoksiężnika Twardowskiego, który sprzedał duszę diabłu. Mickiewicz dokonał tu niejakiego rozbrojenia zła, stawiając Mefistofelesa w kolejnych komicznych sytuacjach i kończąc utwór jego ucieczką przed spędzeniem roku z panią Twardowską. Utwór mocno różni się od typowych utworów romantycznych i stanowi dla nich mocny kontrast.