Romantyzm

Romantyzm rozwijał się w Europie od końca XVIII wieku, a w Polsce jego symboliczny początek wyznacza rok 1822 i publikacja „Ballad i romansów” Adama Mickiewicza. Granicę końcową polskiej epoki wiąże się zwykle z powstaniem styczniowym i jego klęską, choć romantyczne wzorce oddziaływały znacznie dłużej. Kultura kształtowała się pod wpływem przemian politycznych, zaborów i emigracji. Krytyka ograniczeń rozumu łączyła się z zainteresowaniem uczuciem, intuicją, historią, naturą i ludową wyobraźnią. Literatura miała docierać do doświadczeń pomijanych przez uporządkowane systemy wiedzy.

Romantycy rozwijali balladę, powieść poetycką, dramat o otwartej kompozycji i rozbudowaną lirykę. Łączyli rodzaje literackie, realizm z fantastyką oraz osobiste wyznanie z publicznym sporem. Mickiewicz, Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński tworzyli odmienne wizje narodowego losu, a Cyprian Norwid poddawał krytyce utrwalone wyobrażenia o artyście i wspólnocie. Bohater romantyczny bywał samotny, zbuntowany i wewnętrznie rozdarty. Miłość, wygnanie, pamięć oraz poświęcenie zyskiwały znaczenie przekraczające prywatną biografię, szczególnie w polskim doświadczeniu utraty niepodległości.

Romantyzm uczynił literaturę przestrzenią pytań o wolność, odpowiedzialność i sens cierpienia. Mesjanizm, prometeizm i winkelriedyzm stanowiły różne odpowiedzi na te problemy, a nie jeden wspólny program wszystkich twórców. Epoka zarówno budowała narodowe mity, jak i ujawniała niebezpieczeństwo samotnej pychy, bezsilności czy deklaracji pozbawionych czynu. Jej dziedzictwo obejmuje rozwój indywidualnego języka poetyckiego i przekonanie o znaczeniu wyobraźni. Późniejsze pokolenia powracały do romantycznych wzorców, podejmując z nimi spór o model patriotyzmu oraz rolę sztuki.