Żołnierz – interpretacja
Bolesław Leśmian kojarzony jest z młodopolskim stylem tworzenia, a jego umiejętności zostały dostrzeżone jeszcze za jego życia. O Leśmianie głównie mówi się w kontekście erotycznej liryki, opisów przyrody czy refleksji filozoficznych czy metafizycznych. Wiersz “Żołnierz” ukazał się w tomie „Łąka” w 1920 roku. Wydany został więc w niedługim czasie po I wojnie światowej, co jest znaczące w kontekście tego, że opowiada on o losach kalekiego żołnierza, który powrócił do swojej rodzinnej wsi.
Spis treści
Żołnierz – treść wiersza
Wrócił żołnierz na wiosnę z wojennej wyprawy, Ale bardzo niemrawy i bardzo koślawy. Kula go tak schłostała po nogach i bokach, Że nie mógł iść inaczej, jak tylko w poskokach.
Rozwiń treść utworu
Stał się smutku wesołkiem, skoczkiem swej niedoli, Śmieszył ludzi tym bólem, co tak skacząc, boli. Śmieszył skargi hołubcem i żalu wyrwasem, I żmudnego cierpienia nagłym wywijasem. Zwlókł się do swej chałupy: «Idź precz popod płoty, Niepotrzebny nam skoczek w polu do roboty!» Pobiegł do swego kuma, co w kościele dzwonił, Lecz ten nie chciał go poznać i kijem postronił. Podreptał do kochanki, a ta się zaśmiała Ramionami, biodrami, wszystką mocą ciała! «Z takim w łożu drygałą mam tańczyć do śmierci? Ciała ledwo ćwierć miary, a skoków — trzy ćwierci! Ani myślę ci dotrwać w takim niedopląsie! Ani myślę wargami sypiać na twym wąsie! Zanadtoś mi wyskoczny do nieba na przełaj! Idźże sobie gdziekolwiek i nie klnij, i nie łaj!» Więc poszedł do figury, co stała przy drodze: «Chryste, na wskroś sosnowy, a zamyśl się srodze! Nie wiem, czyja cię ręka ciosała wyśmiewna, Lecz to wiem, że skąpiła urody i drewna. Masz kalekie kolana i kalekie nogi, Pewno skaczesz, miast chodzić, unikając drogi? Taki z ciebie chudzina, takie nic z obłoków, Że mi będziesz dobranym towarzyszem skoków». Chrystus, słysząc te słowa, zsunął się na ziemię, Ów, co Boga wyciosał, bity bywał w ciemię! Obie ręce miał lewe, obie nogi — prawe, Sosnowymi stopami podziurawił trawę. «Marna ze mnie sośnina, lecz piechur niemarny, Przejdę wieczność piechtami, chociażem niezdarny. Pójdziemy nierozłącznie, bo wspólna nam droga, Będzie nieco człowieka, będzie nieco Boga. Podzielimy się męką — podzielnać jest męka! — Wszak ta sama nas ludzka skoślawiła ręka. Tobie trocha śmieszności, mnie śmieszności trocha, Kto się pierwszy zaśmieje — ten pierwszy pokocha. Ty podeprzesz mię ciałem, ja ciebie sośniną, A co ma się nam zdarzyć, niech się zdarzy ino!» I wzięli się za ręce, i poszli niezwłocznie, Wadząc nogą o nogę śmiesznie i poskocznie. I szli godzin wieczystych nie wiadomo ile, Gdzież bo owe zegary, co wybrzmią te chwile? Mijały dnie i noce, którym mijać chce się, I mijało bezpole, bezkrzewie, bezlesie. I nastała wichura, i ciemność bez końca, I straszna nieobecność wszelakiego słońca. Kto tam z nocy na północ w burzę i zawieję Tak bardzo człowieczeje i tak bożyścieje? To dwa boże kulawce, dwa rzewne cudaki Kuleją byle jako w świat nie byle jaki! Jeden idzie w weselu, drugi w bezżałobie, A obydwaj nawzajem zakochani w sobie. Kulał Bóg, kulał człowiek, a żaden — za mało, Nikt się nigdy nie dowie, co w nich tak kulało? Skakali jako trzeba i jako nie trzeba, Aż wreszcie doskoczyli do samego nieba!
Źródło wydania: Leśmian, Bolesław, Łąka, Wydawnictwo J. Mortkowicz, Warszawa 1920
Żołnierz – analiza utworu
Podmiot nie ujawnia swojej obecności w wierszu, jest to więc przykład liryki pośredniej. O losach żołnierza opowiada trzecioosobowy narrator, który czasami dzieli się perspektywą w wierszu z jego głównym bohaterem. Pojawiają się więc fragmenty, które są wypowiedziami żołnierza, a później jego rodziców, kochanki, przyjaciela czy nawet samego Chrystusa, z którym prowadzi on rozmowę w dalszej części tekstu. Mieszają się więc ze sobą wypowiedzi różnych podmiotów o sprzecznych stanowiskach.
Utwór przypomina dialog oraz unowocześnioną przez Leśmiana balladę. Podzielono go na wiele części, ma więc budowę stroficzną, zastosowano także parzyste rymy aabb. Strofy składają się z zaledwie dwóch, rymujących się ze sobą wersów, które napisane zostały trzynastozgłoskowcem.
Pod względem stylistycznym wiersz jest naprawdę rozbudowany – Leśmian zastosował liczne środki poetyckie, na przykład epitety, które plastycznie oddają świat przedstawiony w tekście. Są to więc takie określenia jak “kalekie”, “wojenna” czy “ koślawy”. Zastosowane zostały także metafory, które nadają opisywanym znaczeniom nowego, poetyckiego sensu, na przykład “ani myślę wargami sypiać na twym wąsie” czy “aż wreszcie doskoczyli do samego nieba” . Podobną rolę w utworze pełnią charakterystyczne dla Leśmiana neologizmy (“niedopląsie” czy “bezżałobie”).
By skontrastować i podkreślić ważne miejsce historii poeta skorzystał z antytezy, formułując stwierdzenie “stał się smutku wesołkiem”. Obecnie są także wzmacniające przekaz wykrzyknienia (“Ciała ledwo ćwierć miary, a skoków – trzy ćwierci!”) czy powtórzenia (“masz kalekie kolana i kalekie nogi”).
Żołnierz – interpretacja utworu
Ballada opowiada o losach okaleczonego (postrzelonego w nogę) w wojnie żołnierza, który wraca do rodzinnej wsi, ale nie odnajduje tam spokoju i zostaje odrzucony przez społeczność. Ani rodzice, ani kochanka nie chcą mieć z nim nic wspólnego. Odniesione w bitwie rany uniemożliwiają mu podjęcie pracy fizycznej, a zatem jest on bezużyteczny dla społeczności wiejskiej. Wszystkie te postaci nie zaznały w życiu tak głębokiego cierpienia jak żołnierz, wiodą spokojne życie, dlatego nie potrafią zrozumieć jego głębi i znaczenia, więc odrzucają je.
Wartość człowieka definiują według jego przydatności. Tymczasem cierpienie otwiera przed człowiekiem nowe drogi i pozwala mu na rozwinięcie innej perspektywy w życiu. Bliskich żołnierza cechuje w tym utworze wyjątkowe okrucieństwo, na które zdobyć się mógł tylko ktoś, komu w całym życiu nie przydarzyło się podobne nieszczęście. Ludzie ci nie pamiętają o własnej śmiertelności i o tym, że nigdy nie wiadomo, co jeszcze przyniesie im los. ich uczucia są bardzo powierzchowne i nie przetrwały próby.
Zdesperowany żołnierz zwraca się do Chrystusa, dyskutując z jego nieudolnie wykonaną, podniszczoną figurą. Przynosi mu to spokój ducha, ponieważ Bóg zdecyduje się odpowiedzieć na wznoszone przez niego modły. Chrystus ofiarowuje swoje wsparcie żołnierzowi, chce mu towarzyszyć w tej nowej, trudnej drodze, na której znalazł się okaleczony przez wojnę mężczyzna, do którego nie przyznają się już nawet jego rodzice. Chrystus jest tu bardzo ludzki, współtowarzyszy żołnierzowi i wskazuje na fakt że obaj zostali okaleczeni przez ludzi. Leśmian na nowo interpretuje fakt, że według Biblii człowiek stworzony został na obraz i podobieństwo Boga.
W utworze okazuje się, że to wiara i Bóg są dla człowieka największym oparciem w trudnych momentach. Bez nich kaleki żołnierz pozostałby sam, odrzucony przez swoją rodzinę i społeczność, Bóg natomiast podźwignął go i pozwolił dalej iść. Żołnierz nie prosił Jezusa o uzdrowienia, ale o wsparcie, by mógł dalej nieść swój krzyż. Jego prośby zostały wysłuchane, a żołnierz znalazł wsparcie, dzięki któremu nie jest zależy od odrzucających go bliskich. Jest to obraz wielkiego bożego miłosierdzia, które przekracza ludzką miłość.
Utwór Leśmiana, napisany w formie ballady, przedstawia więc losy anonimowego, kalekiego żołnierza, który wraca z wojny do swojej rodzinnej miejscowości. Zostaje jednak ze względu na swoją fizyczną sprawność odrzucony przez całą miejscową społeczność, w tym rodziców, kochankę i przyjaciela. żołnierz pocieszenie odnajduje jednak w religii – zwraca się do źle wykonanej figury Jezusa, która ożywa i odpowiada na jego modły. Jezus oferuje żołnierzowi wsparcie i podporę w trudach życia. To religia okazuje się być największym ukojeniem dla cierpiącego człowieka, który nie zaznał ludzkiej miłości i pomocy w trudnej sytuacji.