Każdy człowiek w życiu jest za coś odpowiedzialny. Może to być odpowiedzialność za siebie, za bliskich, za powierzone mu zadanie, za wykonywaną pracę i za wiele innych rzeczy. Nie każdy jednak w podobny sposób radzi sobie z tą odpowiedzialnością, a ludzie w jej obliczu zachowują się na różne sposoby. Sama odpowiedzialność to z kolei, w najpopularniejszym ujęciu, gotowość do poniesienia konsekwencji własnych decyzji, słów czy działań. Nie każdy jest jednak na to gotowy, co zauważyli też twórcy literatury.
Spis treści
Kontekst 1 – Dżuma
„Dżuma” opowiada historię epidemii, która ogarnęła algierskie miasto Oran i odizolowała jego mieszkańców od reszty świata. Mogli zatem polegać tylko na sobie. Wśród nich znalazł się doktor Bernard Rieux. Doktor mógł wyjechać z Oranu i zająć się własną chorującą żoną, ale zamiast tego przyjął postawę odpowiedzialności za miejscową społeczność. Jako lekarz posiadał bowiem wiedzę medyczną, która mogła pomóc, zatem wziął za to odpowiedzialność, został w Oranie, leczył chorych i starał się wynaleźć lekarstwo. Jego poczucie odpowiedzialności i poświęcenie zapewne ocaliły wiele istnień ludzi, którzy by nie przetrwali, gdyby doktor Rieux uznał, że jest odpowiedzialny tylko za siebie. Doktor nie poddał się rezygnacji i frustracji w obliczu nieuleczalnej choroby, a zamiast tego ze wszystkich sił z nią walczył, tak jak tylko potrafił. Miał świadomość, że z jego wiedzą i umiejętnościami łączy się odpowiedzialność za innych ludzi oraz konieczność rezygnacji, w pewnym sensie, z samego siebie, swoich celów, potrzeb czy pragnień. Żona doktora Rieux umiera, zanim jemu udaje się z nią zobaczyć, a wszystko to dlatego, że pozostał w Oranie w czasie epidemii, bo czuł odpowiedzialność za innych.
Kontekst 2 – Dziady cz. III
„Dziady” Mickiewicza to przykład odpowiedzialności wybitnej jednostki za naród. Konrad przekonuje się, że jako wybitna jednostka jest predestynowany do duchowego przywództwa narodu w trudnym momencie, jakim są zabory Polski. Konrad zostaje wybrany przez samego Boga, ma wziąć na siebie cierpienie całego narodu, poprowadzić go do zbawienia i zapomnieć o własnym szczęściu czy potrzebach. Bierze on na siebie to brzemię i zgadza się przyjąć odpowiedzialność za cały naród, ponieważ czuje, że po to się narodził i został do tego wybrany. Można zatem powiedzieć, że poczucie odpowiedzialności łączy się z ego danego bohatera, który czuje się wyjątkowy i przeznaczony do wielkich rzeczy. Mimo to bierze na siebie ogromny ciężar, jakim jest cierpienie całego narodu, by w przyszłości mógł on zostać zbawiony i spełnić swoją rolę Chrystusa narodów oraz zbawiciela całej Europy. Bez tej odpowiedzialności Konrada mogłoby się to nie udać.
Kontekst 3 – Lalka
„Lalka” to z kolei przykład odpowiedzialności grupowej społeczeństwa za siebie samo. Ukazywał to ideał pracy organicznej, która przedstawiała społeczeństwo jako żywy organizm, w którym wszystkie narządy muszą funkcjonować, by mógł on działać. W myśl tej teorii klasy wyższe powinny się też troszczyć o klasy niższe, inaczej społeczeństwo nie rozwijało się prawidłowo. Przykładem tego jest Stanisław Wokulski. Gdy zyskał on majątek na handlu i sklepie, wziął odpowiedzialność za ludzi uboższych od niego, takich jak Węgiełek czy Magdalenka. Dzięki temu zyskali oni szansę na lepsze życie, którą wykorzystali. Jednak większość arystokracji czy szlachty nie poczuwała się do takiej odpowiedzialności.
Inne przykładowe konteksty
Konrad Wallenrod
„Konrad Wallenrod” to ponownie przedstawienie odpowiedzialności jednej osoby za dobro całego narodu. Konrad Wallenrod porzucił własne życie i wcielił się w rolę wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego, by zemścić się na rycerzach i wspomóc naród Litwinów. Poświęcił na to całe swoje życie, a na końcu popełnił samobójstwo, gdyż wiedział, że Krzyżacy po niego przyjdą.
Kordian
„Kordian” to przykład odpowiedzialności źle oszacowanej. Głównemu bohaterowi dramatu zdawało się, że jest w stanie wziąć na siebie odpowiedzialność za zabicie cara, ale źle ocenił swoje możliwości i zemdlał przed sypialnią władcy. Jego brak świadomości pogrążył zatem cały naród.
Rozdziobią nas kruki, wrony…
„Rozdziobią nas kruki, wrony…” opowiada historię społeczeństwa, które zrezygnowało z odpowiedzialności za swoją wolność. W powstaniu styczniowym wzięła udział praktycznie sama szlachta, gdyż znękani i zniewoleni chłopi nie czuli odpowiedzialności za swoją ojczyznę. Samych powstańców zaś ostatecznie zostało niewielu, gdyż klęski sprawiły, że walczący także zaczęli rezygnować ze swojej odpowiedzialności.
Podsumowanie
Ludzie zatem różnie zachowują się w obliczu odpowiedzialności, co udało się wielokrotnie uchwycić w rozmaitych dziełach literackich, a niektórzy bohaterowie mogą w tej kwestii służyć jako wzór i autorytet.