Oświecenie

Oświecenie wiązało rozwój kultury z krytycznym myśleniem, edukacją i możliwością reformowania społeczeństwa. W Europie jego idee kształtowały się od końca XVII wieku, natomiast polska literatura oświeceniowa rozwijała się przede wszystkim w XVIII i na początku XIX stulecia. Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego stanowi ważną fazę tego procesu, ale nie wyczerpuje jego ram. Prasa, teatr publiczny i instytucje szkolne rozszerzały zasięg debaty. W Rzeczypospolitej pytanie o postęp nabierało szczególnej ostrości wobec kryzysu państwa i rozbiorów.

Epoka obejmowała różne nurty: klasycyzm cenił ład, przejrzystość i antyczne wzorce, sentymentalizm eksponował uczucie oraz autentyczność, a rokoko rozwijało lekkie formy towarzyskie. Bajka, satyra, komedia i publicystyka służyły rozpoznawaniu wad oraz kształtowaniu postaw. Ignacy Krasicki łączył moralną refleksję z ironią, Franciszek Karpiński rozwijał lirykę osobistą i religijną, a Julian Ursyn Niemcewicz angażował teatr w spór o reformy. Literatura komentowała wychowanie, stosunki społeczne, obyczaje i odpowiedzialność obywatelską, nie rezygnując z artystycznej różnorodności.

Podstawowym zadaniem pisarstwa stawało się doskonalenie człowieka i wspólnoty przez rozpoznanie błędów. Nie oznaczało to jednolitego optymizmu: satyra często ujawniała trwałość egoizmu, pozoru i interesowności. Racjonalizm współistniał z religijnymi poszukiwaniami oraz zainteresowaniem emocjami. W Polsce dzieła epoki współtworzyły język nowoczesnej debaty publicznej i program obywatelskiej naprawy. Ich znaczenie wynika z przekonania, że tradycję oraz instytucje można poddawać ocenie, a wiedza zyskuje pełną wartość wtedy, gdy pomaga odpowiedzialnie uczestniczyć w życiu społecznym.