Motywacje kierujące ludzkimi działaniami mogą prowadzić zarówno do upadku, jak i do wielkich osiągnięć. Postępujemy w życiu według najróżniejszych motywacji. Każdemu człowiekowi zależy na czymś odrobinę innym, a inny cel determinuje inne środki. Nie zawsze jednak jesteśmy w stanie odróżnić dobre motywacje od tych, które zwodzą nasze serca i sumienia. Czasem, myśląc o łatwym zysku, zbaczamy na manowce. Warto wtedy uciec się do literatury, która zbadała już wiele przypadków różnorodnych motywacji ludzkich, a także tego, do czego owe motywacje doprowadziły. Warto wyciągać z tego wnioski, ponieważ nie zawsze są to rzeczy, których tak naprawdę byśmy sobie życzyli.
Spis treści
Zbrodnia i kara
Rodion Raskolnikow jest przykładem bohatera, którego błędna motywacja prowadzi do zbrodni. Główny bohater powieści psychologicznej autorstwa Fiodora Dostojewskiego jest młodym i niezwykle ubogim studentem. Skrajna bieda, poczucie upokorzenia oraz niespełnione ambicje sprawiają, że zaczyna postrzegać świat jako przestrzeń niesprawiedliwą i wrogą. To właśnie frustracja ekonomiczna oraz urażona duma stają się pierwszymi czynnikami determinującymi jego postępowanie. Raskolnikow izoluje się od ludzi, przerywa studia i pogrąża się w rozmyślaniach, które stopniowo odrywają go od rzeczywistości. W końcu wpada na pomysł zamordowania starej lichwiarki, Alony Iwanowny, u której sam zastawiał cenne przedmioty, by przetrwać kolejne dni. Zbrodnia ma być dla niego sposobem na szybkie rozwiązanie problemów oraz dowodem własnej wyjątkowości.
Fałszywa filozofia usprawiedliwiająca zbrodnię okazuje się złudzeniem. Jego motywacja nie ogranicza się jednak wyłącznie do kwestii materialnych. Raskolnikow tworzy teorię podziału ludzi na jednostki „wybitne” i „zwyczajne”. Przekonanie o własnej nadzwyczajności oraz pycha intelektualna stają się główną siłą napędową jego czynu. Bohater uważa, że jednostki wybitne mają prawo przekraczać normy moralne w imię wyższego dobra. Zabójstwo lichwiarki traktuje więc jako eksperyment, próbę sprawdzenia, czy należy do grona „lepszych”. Myśli, że filozofia ta uchroni go przed wyrzutami sumienia i pozwoli mu zachować wewnętrzny spokój. W rzeczywistości jednak jego teoria okazuje się konstrukcją opartą na iluzji i egoizmie. Dostojewski pokazuje, że ideologia może stać się niebezpiecznym usprawiedliwieniem zła.
Kara przychodzi w postaci psychicznego rozkładu i konieczności przyznania się do winy. Plan Raskolnikowa kończy się porażką, ponieważ nie jest on w stanie unieść ciężaru własnego czynu. Wyrzuty sumienia, lęk i narastająca paranoja determinują jego dalsze zachowanie silniej niż pierwotna motywacja. Bohater popada w chorobę nerwową, traci kontrolę nad sobą i zaczyna popełniać błędy, które zwracają uwagę śledczych. Jego psychika ulega stopniowemu rozpadowi. Ostatecznie kluczową rolę odgrywa Sonia Marmieładowa, która nakłania go do przyznania się do winy. Dobrowolne poddanie się karze staje się początkiem moralnej przemiany.
Przypadek Raskolnikowa dowodzi, że ludzkie postępowanie może być determinowane przez splot czynników: biedę, ambicję, ideologię, dumę oraz strach. Każdy z tych elementów wpływa na jego decyzje, prowadząc go od rozważań teoretycznych do realnej zbrodni. Dostojewski ukazuje, że motywacje pozornie racjonalne mogą mieć irracjonalne i destrukcyjne konsekwencje. Człowiek, który nie podda krytycznej refleksji własnych pobudek, łatwo ulega złudzeniom i przekracza granice moralne. Ostatecznie to nie sama bieda, lecz błędnie ukształtowana hierarchia wartości okazuje się najgroźniejszym czynnikiem determinującym działania bohatera.
Lalka
Stanisław Wokulski reprezentuje motywację opartą na ambicji, pracy i trosce o dobro innych. Istnieją jednak przykłady dużo bardziej chwalebnych motywacji ludzi do działania. Dobrym przykładem jest postać Stanisława Wokulskiego z powieści Bolesława Prusa, pt. Lalka. Był to człowiek, który odznaczał się ogromną determinacją w osiąganiu założonych sobie celów. Niemal zawsze mu się udawało. Było to jednak spowodowane jego ogromną wewnętrzną subordynacją i dyscypliną. Mimo że wywodził się z bardzo biednej rodziny, dał radę dostać się na wyższą uczelnię, ponieważ samodzielnie na nią zarobił, a uczył się nocami. Po powrocie z zesłania doprowadził do rozwoju i przejęcia sklepu galanteryjnego. Kiedy zapragnął zdobyć fortunę, by majątkiem zaimponować Izabeli Łęckiej, udał się na wojnę i handlował bronią, w końcu osiągając swój cel.
Szlachetna motywacja może stać się siłą napędową działań na rzecz całego społeczeństwa. Jednak ambicja Wokulskiego nie została zaspokojona, ponieważ oprócz osobistego dobra pragnął jeszcze dobra całego społeczeństwa. Był przekonany o słuszności pozytywistycznej pracy organicznej, która nakazywała traktować całe społeczeństwo jako jeden organizm i dbać, by każdy jego organ był zdrowy. Wokulski miał wielką motywację do tego, by pomagać ubogim ludziom, w których widział potencjał. Pragnął również działać szerzej, więc próbował stworzyć spółkę do handlu z Rosją, która miałaby wzbogacić Polaków ekonomicznie. Te działania jednak nie zależały wyłącznie od niego.
Tylko motywacje oparte na dobru i uczciwości mogą przynieść prawdziwe spełnienie. Stanisław Wokulski jest przykładem na to, że można dojść do wielkich rzeczy w życiu, motywując się wyłącznie pozytywnymi pobudkami. Co więcej – tylko szlachetne motywacje mają szansę dać człowiekowi sukces. Gdy będziemy robić coś ze złośliwości albo z chęci zaszkodzenia drugiemu człowiekowi, nigdy nie będziemy w pełni usatysfakcjonowani ze swoich dzieł i przedsięwzięć.
Inne przykładowe konteksty
Makbet
Tytułowy bohater początkowo jest wiernym rycerzem i lojalnym poddanym króla. Przepowiednia wiedźm budzi jednak w nim pragnienie sięgnięcia po koronę. Słowa nadprzyrodzonych istot nie zmuszają go do działania, ale rozpalają jego wyobraźnię. Kluczowe znaczenie ma również presja Lady Makbet, która podważa jego odwagę i męskość. Ambicja zaczyna dominować nad rozsądkiem. Makbet decyduje się na zbrodnię, wierząc, że władza zapewni mu bezpieczeństwo. Z czasem jego motywacją staje się już nie tyle pragnienie sukcesu, ile strach przed utratą zdobytej pozycji. Lęk rodzi kolejne zbrodnie. Szekspir pokazuje, że człowieka mogą determinować zarówno marzenia o wielkości, jak i paniczny strach. Ostatecznie to właśnie nieopanowana ambicja prowadzi bohatera do upadku.
Antygona
Antygona kieruje się prawem boskim i miłością do brata. Jej decyzja o pochowaniu Polinejkesa jest świadomym sprzeciwem wobec zakazu władcy. Nie działa pod wpływem impulsu, lecz w zgodzie z własnym sumieniem. Kreon natomiast podporządkowuje swoje działania idei porządku państwowego. Jego motywacją jest utrzymanie autorytetu i stabilności władzy. Oboje bohaterowie są konsekwentni i niezdolni do kompromisu. Antygona wybiera śmierć, ponieważ nie chce zdradzić własnych przekonań. Kreon uświadamia sobie swój błąd dopiero po tragedii rodziny. Utwór ukazuje, że człowieka może determinować wierność zasadom. Silne przekonania moralne bywają potężniejsze niż instynkt samozachowawczy.
Pan Tadeusz
Jacek Soplica jako młodzieniec działa pod wpływem urażonej ambicji i zazdrości. W chwili gniewu dopuszcza się zabójstwa Stolnika. Późniejsze życie jako ksiądz Robak determinuje poczucie winy i potrzeba odkupienia. Jego działania podporządkowane są idei naprawienia krzywdy oraz walki o wolność ojczyzny. Motywacją staje się patriotyzm i odpowiedzialność za przeszłość. Młodsze pokolenie kieruje się natomiast uczuciami oraz wizją spokojnego życia. W tle obecna jest także nadzieja związana z Napoleonem. Mickiewicz pokazuje, że człowieka mogą determinować emocje, historia oraz poczucie obowiązku wobec wspólnoty.
Podsumowanie
Przywołane przykłady literackie pokazują, że motywacja stanowi kluczowy czynnik kształtujący ludzkie decyzje i ich konsekwencje. W przypadku Raskolnikowa błędne, oparte na pysze i egoizmie pobudki prowadzą do zbrodni, cierpienia i moralnego rozkładu, natomiast działania Wokulskiego, zakorzenione w ambicji, pracowitości i chęci niesienia pomocy innym, umożliwiają mu osiąganie realnych sukcesów. Literatura uczy, że nie każdy cel usprawiedliwia środki, a motywacje pozbawione etycznych fundamentów prowadzą do klęski. Ostatecznie to właśnie szlachetne intencje i odpowiedzialność moralna dają człowiekowi szansę na spełnienie i trwałe osiągnięcia.