Los to bardzo niejednoznaczne pojęcie. Oznacza pewien schemat, w który rzekomo wpisane jest nasze życie. W XXI wieku dominuje przeświadczenie o tym, że to my mamy główny wpływ na swój los i każdy z nas może kształtować swoje życie w taki sposób, jaki uważa za najbardziej słuszny. Nie zawsze jednak takie podejście było popularne, a definicje losu, jak i jego postrzeganie w społeczeństwie, zmieniały się w zależności od czasów i mód, zarówno intelektualnych, jak i religijnych.
To opracowanie tematu matury próbnej CKE z 2025 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Antygona
Problem losu, przeznaczenia i niemożności oparcia się jego przemożnej sile był bardzo aktualny dla ludzi w starożytności. Oddźwiękiem tej wiary były chociażby dramaty Sofoklesa, np. Antygona. Bohaterka była członkinią królewskiego rodu w Tebach. W tragicznych okolicznościach straciła rodziców, a potem braci, którzy polegli w wojnie o władzę. Nowy król – Kreon – zabronił pochowania ciała Polinejkesa, uznając go za zdrajcę. Chciał w ten sposób pokazać, że będzie władał silną ręką i nie będzie znosił żadnego sprzeciwu.
Antygona jednak nie była w stanie tego zaakceptować. Niezależnie od politycznych rozgrywek w Tebach pragnęła po prostu uhonorować zmarłego brata godnym pochówkiem. Zrobiła to mimo zakazu, wiedząc, że grozi jej za to kara śmierci. Gdyby jednak posłuchała zakazu Kreona, postąpiłaby wbrew prawom bogów i zawsze już musiałaby żyć z wyrzutami sumienia. Nie mogła postąpić tak, by nie wydarzyło się coś złego. Pochowała ciało Polinejkesa, po czym została wtrącona do lochu, gdzie miała czekać na śmierć. W akcie ostatecznej desperacji sama odebrała sobie życie, dając tym samym ostateczny dowód na to, że do końca pozostała wierna swoim prawdom. Można powiedzieć, że los Antygony był przypieczętowany od początku. Przeznaczenie postawiło ją w sytuacji bez wyjścia, w której każde rozwiązanie oznaczało czyjeś wielkie cierpienie. Antygona nie mogła w pełni samodzielnie zdecydować o swoim losie.
Makbet
Również w Makbecie – jednym z najsłynniejszych dramatów Williama Szekspira – pojawia się pewna refleksja na temat przeznaczenia. Główny bohater dramatu, Makbet, jest jednym z najlepszych rycerzy swojego króla, Duncana. Doświadcza jednak wizji na wrzosowiskach, wracając z kolejnej zwycięskiej bitwy, w której trzy wiedźmy przepowiadają mu zostanie królem. Ta przepowiednia rozbudza chorobliwą ambicję Makbeta, który sam z siebie nigdy nie pomyślałby o sięgnięciu po koronę. Myśl ta włada również jego żoną, która ostatecznie prowokuje Makbeta do „pomocy przeznaczeniu” i zabicia króla.
Makbet stacza się w mroczną toń kolejnych morderstw, oszustw i manipulacji, byle tylko dojść do celu i nie dać się złapać. Ostatecznie nie chodzi już nawet o utrzymanie tronu, lecz o desperackie niedopuszczenie do ujawnienia własnej winy. Makbet, jak i jego żona, tracą w końcu zmysły, a potem również życie. Szekspir jednak wydaje się zadawać swoim dramatem pytanie: czy Makbet postąpiłby w ten sam sposób, gdyby nie usłyszał przepowiedni? Czy zabiłby swojego ukochanego króla, gdyby nie podżeganie jego żony? Czy doszłoby do tragedii, gdyby samemu Makbetowi pozostawić kontrolę nad własnym losem? To bardzo trudne zagadnienia i każdy czytelnik Makbeta musi odpowiedzieć sobie na nie sam.
Inne przykładowe konteksty
Król Edyp
Tragizm Edypa polega na tym, że od urodzenia obciążony jest przepowiednią mówiącą, iż zabije ojca i poślubi matkę. Rodzice próbują uniknąć wypełnienia wyroku losu, porzucając dziecko. Sam Edyp, poznawszy część przepowiedni, ucieka z Koryntu, aby nie skrzywdzić domniemanych rodziców. Każda decyzja podejmowana w dobrej wierze paradoksalnie przybliża go do realizacji przeznaczenia. Dramat ukazuje bezsilność człowieka wobec wyroków fatum. Edyp jest aktywny, odważny i odpowiedzialny, lecz nie może zmienić tego, co zostało zapowiedziane przez bogów. Ostateczne odkrycie prawdy prowadzi do autodestrukcji. Utwór pokazuje, że ograniczeniem ludzkiej wolności może być metafizyczne przeznaczenie.
Ludzie bezdomni
Tomasz Judym pragnie zmienić rzeczywistość i pomagać najuboższym. Jednak jego działania napotykają opór środowiska lekarskiego i obojętność społeczeństwa. System społeczny oraz podziały klasowe ograniczają jego możliwości. Judym podejmuje decyzje zgodne z własnym sumieniem, lecz nie jest w stanie przekształcić całego systemu. Wybiera samotność i poświęcenie, rezygnując z osobistego szczęścia. Powieść pokazuje, że człowiek nie może w pełni decydować o swoim losie, gdy funkcjonuje w niesprawiedliwych realiach społecznych.
Chłopi
Los bohaterów w dużej mierze zależy od natury i rytmu pór roku. Życie mieszkańców Lipiec podporządkowane jest cyklowi przyrody. Plony, pogoda i tradycja determinują ich decyzje. Jednostka musi podporządkować się wspólnocie i obyczajowi. Jagna doświadcza wykluczenia, ponieważ nie mieści się w narzuconych normach. Reymont pokazuje, że siły społeczne i naturalne ograniczają swobodę wyboru.
Inny świat
Więźniowie łagru zostają pozbawieni podstawowych praw. O ich życiu i śmierci decyduje arbitralna władza. System obozowy niszczy indywidualność i wolność. Narrator podejmuje próby zachowania godności, lecz nie ma wpływu na warunki egzystencji. Totalitarny aparat państwowy całkowicie determinuje los jednostki. To przykład skrajnej sytuacji, w której człowiek zostaje pozbawiony możliwości decydowania o sobie.
Podsumowanie
Dyskusja o przeznaczeniu jest niełatwa, ponieważ jest to zjawisko bardzo trudne do zdefiniowania, niejako nieuchwytne. Każdy ma prawo rozumieć je inaczej i mieć na jego temat odmienne zdanie. Powyższe przykłady literackie wydają się jednak sugerować, że człowiek sam w sobie nie ma zbyt wielkiego wpływu na swój los, że nie jest władny, by odmieniać decyzje przeznaczenia, które wydają się zapadać gdzieś zupełnie niezależnie od nas. Jest to dosyć mroczna wizja, lecz można sobie z nią poradzić, po prostu czerpiąc radość i szczęście z najmniejszych i najkrótszych chwil codzienności. Skoro i tak nie mamy wpływu na rzeczy wielkie i na to, w jakim kierunku potoczy się nasze życie, jedyne, co możemy zrobić, to próbować wyrwać życiu chociaż tę odrobinę szczęścia, którą można dostrzec każdego dnia w najmniejszych nawet szczegółach naszego zwyczajnego życia.