Przywykliśmy myśleć o własnym narodzie jako o złożonym wyłącznie z gorących patriotów, którzy w razie niebezpieczeństwa są w stanie walczyć do ostatniego tchu, a nawet oddawać życie za dobro ojczyzny. Historia pokazuje, że o ile, owszem, zdarzały się i takie postawy, to jednak nie brakowało również postaci mniej kryształowych, a nawet podłych, gotowych zdradzać ojczyznę w zamian za rozmaite korzyści. W wielu dziełach literackich zachował się obraz arystokracji polskiej jako grupy niezbyt przywiązanej do Rzeczypospolitej, natomiast dużo bardziej zwracającej uwagę na własne majątki i powodzenie. Podobne fragmenty możemy odnaleźć w najważniejszych dziełach polskiej literatury ostatnich wieków, która zresztą opisywała najbardziej przełomowe momenty z życia narodu.
Spis treści
Kontekst 1 – Dziady cz. III
W Dziadach cz. III Adam Mickiewicz zawarł scenę, którą zatytułował Salon warszawski. To scena, która przedstawia dwie grupy Polaków posiadające skrajnie odmienne poglądy na temat zaborów. Pierwsza grupa zajmuje centrum tytułowego salonu, w którym trwa zwykły wieczór towarzyski. Pośród tej śmietanki znajdują się głównie arystokraci, ale również wojskowi, politycy, modni artyści czy damy z dobrych domów. Sprawiają oni wrażenie, jakby zabory nie były częścią ich rzeczywistości, a nawet jeśli tak było, to nie zrobiły im większej różnicy. Nie widzą problemu we wspólnej zabawie z rosyjskimi urzędnikami. Damy narzekają, że odkąd senator Nowosilcow opuścił Warszawę, nudzą się, ponieważ nikt tak jak on nie potrafi zorganizować balów. Protestują również, gdy jeden z poetów chce przeczytać wiersz w języku polskim, gdyż język ten uważają za nieprzystający do intelektualnej i towarzyskiej elity.
Towarzystwo to sprawia wrażenie, że Polska nie znaczy dla nich wiele i wszystko jedno jest im, w jakim państwie żyją, dopóki im samym nie dzieje się krzywda. W innym miejscu salonu, przy drzwiach, z boku głównego nurtu wieczoru, stoi inna grupka Polaków. Są to patrioci, którzy gardzą tym, co dzieje się w salonie. Rozmawiają o sprawach ojczyzny, wymieniają się informacjami o zesłaniach, a także o ruchach organizacji konspiracyjnych. Widać, że są to ludzie w pełni oddani Polsce i potrafiący zrobić wszystko, byle tylko odzyskała wolność i niepodległość.
Kontekst 2 – Lalka
Ciekawą lekturą w tym kontekście jest również Lalka Bolesława Prusa. Opowiada ona o późniejszym etapie zaborów, kiedy społeczeństwo pożegnało się z ideą organizacji kolejnych powstań. Główny bohater, Stanisław Wokulski, jest typowym pozytywistą. Dzięki wytężonej i rzetelnej pracy osiągnął fortunę i wykorzystywał ją nie tylko dla własnej korzyści, lecz także dla dobra społeczeństwa. Nie tylko wspomagał zdolnych ludzi, w których dostrzegał potencjał, a którym powinęła się w życiu noga, lecz także próbował zawiązać spółkę handlową, która podźwignąć miała społeczeństwo polskie z ekonomicznego kryzysu. Niektórzy go popierają, jak np. prezesowa Zasławska czy Julian Ochocki, lecz większość społeczeństwa polskiego wydaje się już pogodzona z przegraną i pogrążona w bezruchu.
Arystokracja martwi się wyłącznie o swoje majątki, klasa średnia troszczy się o codzienny byt swój i swoich najbliższych. W narodzie nie ma ducha, by sprzeciwić się zaborcy, co jednak nie jest jednoznaczne z pogodzeniem się z porażką i uznaniem zaborcy za prawowitego władcę. W Lalce widać jednak, że nie tyle poszczególne grupy miały różny stosunek do zaborów, ile tak naprawdę – ilu ludzi żyło w tamtym czasie, tyle było postaw i opinii. Wokulski samodzielnie nie miał szans wprowadzić żadnych zmian.
Inne przykładowe konteksty
Wesele
Dramat Wyspiańskiego ukazuje społeczeństwo podzielone i niezdolne do wspólnego działania. Inteligencja i chłopi spotykają się na weselu, które ma symbolizować narodową jedność. W rzeczywistości jednak obie warstwy społeczne pozostają zamknięte w stereotypach i uprzedzeniach. Widmo i Wernyhora przypominają o historycznych szansach na walkę z zaborcą. Jednak złoty róg zostaje zgubiony, co symbolizuje zmarnowaną okazję. Społeczeństwo okazuje się bierne i pogrążone w marazmie. Wyspiański pokazuje, że romantyczny mit walki nie wystarczy bez realnej odpowiedzialności. Postawy wobec zaborcy są więc mieszanką nostalgii, bierności i niezdolności do czynu.
Nad Niemnem
Powieść ukazuje konsekwencje powstania styczniowego i różne reakcje społeczeństwa na jego klęskę. Jedni bohaterowie pielęgnują pamięć o poległych i traktują ją jako moralne zobowiązanie. Inni koncentrują się na własnym majątku i wygodzie. Orzeszkowa pokazuje konflikt między lojalizmem a patriotyzmem. Część arystokracji przyjmuje postawę ugodową wobec zaborcy. Bohaterowie młodego pokolenia próbują odbudować wspólnotę poprzez pracę i solidarność. Powieść ukazuje, że pamięć o ofierze może być czynnikiem integrującym społeczeństwo.
Syzyfowe prace
Żeromski przedstawia młodzież poddawaną rusyfikacji w szkołach. Nauczyciele i urzędnicy reprezentują aparat zaborcy. Część uczniów ulega presji i stopniowo zatraca więź z polskością. Jednak pojawia się też postawa oporu – recytacja „Reduty Ordona” budzi świadomość narodową. Społeczeństwo jest rozdarte między przystosowaniem a buntem. Rusyfikacja ukazuje, że walka z zaborcą toczy się również w sferze kultury i języka. Postawy młodzieży są niejednoznaczne i podlegają przemianie.
Podsumowanie
Przytoczone przykłady literackie ukazują, że społeczeństwo polskie w czasach zaborów nie było jednolite pod względem postaw wobec ojczyzny. Obok szczerych patriotów gotowych do poświęceń istniały środowiska obojętne, oportunistyczne lub skupione wyłącznie na własnych interesach. „Dziady cz. III” pokazują wyraźny podział między lojalistyczną arystokracją a zaangażowanymi konspiratorami, natomiast „Lalka” ukazuje bardziej złożony obraz społeczeństwa, w którym dominują bierność i rozproszenie celów. Literatura podkreśla więc, że los narodu zależy nie tylko od heroicznych jednostek, lecz także od postawy całej wspólnoty, a brak solidarności i wspólnego działania znacząco osłabia możliwość realnych zmian.