Poświęcenie się dla kogoś jest uważane przez wielu za najwyższą formę człowieczeństwa. Podobnie jest z poświęcaniem się w imię idei czy wartości, w które się wierzy. Nie ma się bowiem wówczas pewności, czy ofiara przyniesie pożądany skutek, a jednak wiara bywa silniejsza. Takie postawy możemy obserwować w literaturze od najdawniejszych czasów, od tekstów religijnych i mitologicznych. Oznacza to, że kwestia poświęcenia się jest tematem uniwersalnym, obecnym od samego początku ludzkiej egzystencji.
Spis treści
Kontekst 1 – Mitologia Jana Parandowskiego
W mitologii greckiej (spisanej m.in. przez Jana Parandowskiego) mamy do czynienia z postacią Prometeusza. Prometeusz był potomkiem tytanów, który został wyznaczony przez Zeusa do stworzenia gatunku ludzkiego. Zeus pragnął mieć na ziemi rasę niewolników, która pracowałaby na rzecz Olimpu. Prometeusz powołał do życia ludzi, jednak zapałał niezwykłą i czułą miłością do swojego stworzenia. Zaprzyjaźnił się z ludźmi i nie mógł oddać ich na pastwę rozkazów Zeusa. Wykradł z Olimpu boski ogień i przekazał go ludziom, ucząc ich posługiwania się nim, a także przekazał im wiedzę na temat budownictwa, hodowli zwierząt oraz uprawy ziemi, dzięki czemu ludzie stali się w dużej mierze niezależni od bogów.
Gdy o czynach Prometeusza dowiedział się Zeus, wpadł w gniew i postanowił srogo go ukarać. Przykuł go łańcuchem do skał Kaukazu i stworzył wielkiego sępa, który raz dziennie miał mu wydziobywać wątrobę, odrastającą każdej nocy. Męka za sprzeciw wobec Zeusa miała trwać wiecznie, lecz zakończył ją później Herakles w ramach jednej ze swych prac. Prometeusz poświęcił się więc dla ludzi, wiedząc, że potraktowanie rozumnych istot ludzkich jako niewolników byłoby wielką niesprawiedliwością.
Kontekst 2 – Antygona
Antygona była siostrą Polinejkesa i Eteoklesa, dwóch braci, którzy wszczęli bratobójczą wojnę o władzę w Tebach i polegli w niej. Nowy władca, Kreon, zabronił grzebania ciała Polinejkesa, zarzucając mu zdradę ojczyzny. Tego nie mogła znieść bohaterka dramatu Sofoklesa. Pogrzebała ciało brata, postępując w zgodzie z prawem bogów i własnym sumieniem, sprzeniewierzając się jednak królowi. Kreon skazał ją na śmierć. Dziewczyna nie chciała jednak, by władca splamił się wykonaniem tak niesprawiedliwego wyroku, i odebrała sobie życie.
Postępowanie Antygony stało się symbolem wierności wartościom, nawet jeśli za ich obronę trzeba zapłacić najwyższą cenę. Istnieją bowiem sytuacje, w których człowiek czuje moralny obowiązek działania zgodnie z własnym sumieniem, mimo grożących konsekwencji.
Inne przykładowe konteksty
Kamienie na szaniec
Bohaterowie powieści – Zośka, Rudy i Alek – świadomie angażują się w działalność konspiracyjną podczas okupacji niemieckiej, wiedząc, że grozi im śmierć. Ich działania nie wynikają z pragnienia sławy, lecz z poczucia obowiązku wobec ojczyzny i przyjaciół. Szczególnym przykładem poświęcenia jest akcja pod Arsenałem, podczas której młodzi konspiratorzy ryzykują życie, by odbić torturowanego Rudego. Wielu z nich ponosi później najwyższą ofiarę, lecz ich postawa staje się symbolem patriotyzmu i solidarności. Powieść pokazuje, że poświęcenie nie polega jedynie na heroicznej śmierci, lecz także na codziennym wyborze służby innym. Bohaterowie świadomie rezygnują z młodości i osobistych planów, by walczyć o wolność kraju. Ich historia podkreśla, że najwyższe wartości często wymagają największych ofiar.
Quo vadis
W powieści liczni chrześcijanie oddają życie podczas prześladowań w Rzymie, nie wyrzekając się swojej wiary. Ich postawa ukazuje poświęcenie jako świadectwo przekonań religijnych, które okazują się silniejsze niż strach przed śmiercią. Szczególną rolę odgrywa postać św. Piotra, gotowego ponieść męczeństwo, by pozostać wiernym nauce Chrystusa. Bohaterowie wierzą, że ofiara ma sens, ponieważ prowadzi do duchowego zwycięstwa i zbawienia. Sienkiewicz podkreśla, że odwaga jednostek inspiruje innych i buduje wspólnotę opartą na wartościach moralnych. Poświęcenie nie jest tu aktem rozpaczy, lecz świadomym wyborem wynikającym z wiary. Motyw ten pozostaje bliski wizji Apokalipsy, w której wierni zostają nagrodzeni za wytrwałość.
Podsumowanie
Motyw poświęcenia może być rozpatrywany również w kategoriach religijnych, o czym świadczy postać Jezusa Chrystusa, centralnej postaci Biblii. Miał on poświęcić się za grzechy całej ludzkości, by wybawić ją od kary. Widać tutaj zbieżność z losem Prometeusza, który także musiał cierpieć przez swoją miłość do ludzi. Jezus umarł, lecz następnie zmartwychwstał na znak przełamania władzy śmierci nad człowiekiem. Zarówno Prometeusz, Antygona, jak i Chrystus stali się trwałymi symbolami poświęcenia w imię wyższych wartości, pokazując, że gotowość do ofiary stanowi jeden z najważniejszych wymiarów ludzkiej moralności.