Praca jest nieodłącznym elementem ludzkiego życia i może być zarówno obowiązkiem, jak i pasją. Pracować musi każdy człowiek, chociaż na pewno nie wszystkim ten przymus się podoba. Do pracy można podchodzić na bardzo wiele sposobów. Są ludzie, którzy swoje zajęcia zawodowe traktują wyłącznie jako sposób zdobywania środków na życie, dla innych jednak – tych można niewątpliwie nazwać szczęściarzami – praca jest pasją, a raczej pasja jest ich pracą. W zależności od epoki ludzka praca traktowana była rozmaicie, niekiedy stanowiła wyraz miłości do Boga, jak w średniowieczu, kiedy indziej była zaś wyrazem dążenia do dobrobytu całego narodu.
Spis treści
Lalka
Pozytywizm uczynił z pracy podstawowy warunek rozwoju społeczeństwa i odzyskania niepodległości. Bolesław Prus jest uważany za jednego z najważniejszych propagatorów idei pozytywistycznych w literaturze polskiej. Jego powieść pt. Lalka jest tego najlepszym przykładem. Najważniejszymi postulatami pozytywizmu były praca organiczna i praca u podstaw. Pierwsza rozumiana była jako współdziałanie całego społeczeństwa ze wszystkimi jego warstwami i klasami w jednym celu, a druga jako potrzeba pomocy najbiedniejszym oraz podniesienie jakości podstawowych mechanizmów społecznych, takich jak edukacja czy ochrona zdrowia.
Praca miała stać się drogą do wzmocnienia narodu i uniezależnienia go od zaborców. Cały pozytywizm opierał się właśnie na pracy (w przeciwieństwie do epoki wcześniejszej, która skłaniała się raczej do czynów spontanicznych, impulsywnych i militarnych). Praca miała powoli wpływać na poprawę jakości życia Polaków, którzy właśnie w ten sposób mieli w końcu przewyższyć zaborców ekonomicznie i wyzwolić się spod ich jarzma.
Stanisław Wokulski uosabia ideał pracy jako narzędzia samorealizacji i służby społeczeństwu. Główny bohater Lalki, Stanisław Wokulski jest idealnym reprezentantem idei pozytywistycznych. Pochodzący z ubogiej rodziny człowiek, który dzięki własnej wytężonej pracy i ogromnej determinacji doszedł do wielkiej fortuny. Nie po to jednak, by zatracić się w luksusie, lecz właśnie po to, by pomagać ubogim wyjść na prostą oraz powoływać do życia stowarzyszenia i spółki, które stwarzały miejsca pracy i miały być gospodarczą dźwignią dla Polaków.
Dla Wokulskiego praca była naturalną potrzebą i przywilejem, a nie jedynie obowiązkiem. Dla Wokulskiego praca była czymś naturalnym, jak oddychanie. Żył, więc pracował, w dodatku bardzo często na rzecz potrzebujących. Jego pasja nie ograniczała się do handlu, pociągała go również nauka, stąd przyjaźń z Julianem Ochockim. Wokulski był zdania, że możliwość pracy jest przywilejem i luksusem. Człowiek pracujący powinien być wdzięczny losowi i doceniać to, co od niego otrzymał.
Chłopi
W Chłopach praca stanowi fundament egzystencji i wyznacza rytm życia całej społeczności. Praca jest również bardzo ważną wartością dla bohaterów Chłopów Władysława Reymonta. Żyją oni bowiem zgodnie z rytmem natury, która determinuje ich los. Uprawiają ziemię, więc od jakości ich pracy w bezpośredni sposób zależy to, czy będą mieli co jeść i na czym zarobić. Kiedy przychodzi czas siewu lub żniw, cały świat niemal przestaje się liczyć, a wszyscy ruszają do pracy w polu. Praca jest więc nie tylko ich pasją i obowiązkiem, lecz całym ich życiem. Było tak do tego stopnia, że kiedy seniorzy przestawali być zdolni do pracy, niektóre rodziny wyrzucały ich z domu jako ciężar dla gospodarstwa.
Postać Macieja Boryny ukazuje głębokie zespolenie człowieka z ziemią i pracą. To, jak mocno zżyci byli chłopi z pracą na roli, widać dobrze na przykładzie głównego bohatera powieści Reymonta, Macieja Boryny. Był to bogaty chłop z dziada pradziada, który całe swoje życie przepędził, pracując w polu. W końcu jednak podupada na zdrowiu i przestaje być zdolny do pracy. W ostatnim przedśmiertnym ozdrowieniu wychodzi jednak w pole, by w rytualny, symboliczny sposób zasiać swoją ziemię po raz ostatni.
Inne przykładowe konteksty
Ludzie bezdomni
Tomasz Judym traktuje pracę lekarza nie jako źródło zarobku, lecz jako życiową misję. Pochodzi z ubogiej rodziny i dzięki ogromnemu wysiłkowi zdobywa wykształcenie. Jego doświadczenia z dzieciństwa sprawiają, że chce pomagać najbiedniejszym. Praca staje się dla niego formą spłacenia długu wobec społeczeństwa. Judym z pasją angażuje się w poprawę warunków sanitarnych robotników. Nie godzi się na kompromisy, nawet jeśli oznacza to konflikt z przełożonymi. Odrzuca możliwość spokojnego życia u boku Joasi, ponieważ uważa, że musi całkowicie poświęcić się pracy. Jego wybór jest bolesny, lecz świadomy. Praca daje mu poczucie sensu i tożsamości. Jednocześnie pokazuje, że pasja zawodowa może wymagać ogromnych wyrzeczeń. Żeromski ukazuje pracę jako powołanie, które staje się nadrzędną wartością w życiu człowieka.
Ziemia obiecana
Karol Borowiecki traktuje przemysł jako przestrzeń realizacji ambicji. Praca w fabryce nie jest dla niego wyłącznie sposobem na zarobek, lecz wyzwaniem i polem rywalizacji. Z pasją angażuje się w rozwój własnego przedsiębiorstwa. Fascynuje go dynamika przemysłowej Łodzi. Praca staje się dla niego dowodem zaradności i inteligencji. Gotów jest poświęcić wiele, aby osiągnąć sukces. Jednocześnie jego pasja ma także mroczne oblicze, ponieważ prowadzi do moralnych kompromisów. Borowiecki podporządkowuje życiu zawodowemu relacje osobiste. Reymont pokazuje, że praca może stać się życiową obsesją. Pasja buduje potęgę bohatera, ale oddala go od ludzi. To przykład energii twórczej splecionej z bezwzględnością kapitalizmu.
Syzyfowe prace
Marcin Borowicz początkowo traktuje naukę jako obowiązek narzucony przez szkołę. Z czasem odkrywa w sobie pasję do wiedzy i literatury. Praca umysłowa staje się dla niego sposobem budowania tożsamości narodowej. Wysiłek intelektualny przestaje być przymusem, a zaczyna być świadomym wyborem. Borowicz angażuje się w samokształcenie i czytanie zakazanych tekstów. Nauka daje mu poczucie wolności. Pasja poznawcza prowadzi go do dojrzałości. Praca nad sobą staje się drogą do ukształtowania charakteru. Żeromski pokazuje, że praca nie musi mieć wyłącznie wymiaru fizycznego. Może być także rozwojem duchowym i intelektualnym. Dzięki niej młody człowiek odnajduje sens i kierunek w życiu.
Podsumowanie
Praca pozostaje stałym elementem ludzkiej egzystencji i może stać się źródłem spełnienia. Praca od zawsze była i nadal jest bardzo ważnym elementem naszego życia, od którego nie da się uciec. Zamiast próbować uciekać, można jednak spróbować sprawić, by praca była nie tylko przykrym obowiązkiem, lecz także radością. Parafrazując popularne przysłowie: „Pracuj przy czymś, co sprawia ci przyjemność, a nie przepracujesz ani jednego dnia w swoim życiu”.