Na co dzień raczej jesteśmy przyzwyczajeni do przestrzeni, w której żyjemy i pracujemy. Nie zwracamy uwagi na niewielkie niedogodności, chwytamy się tego, co dobre, przyzwyczajamy się. Bardzo łatwo w taki sposób zapomnieć, jak wielki wpływ ma na człowieka otaczająca go przestrzeń. Dowodów na potwierdzenie tej tezy w literaturze nie trzeba szukać daleko.
To opracowanie tematu matury z terminu dodatkowego w 2024 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Lalka
Przy rozważaniu powyższego problemu warto zwrócić uwagę na Lalkę Bolesława Prusa. Jej główny bohater, Stanisław Wokulski, był światowcem i widział różne miasta na świecie, ostatecznie osiadł jednak w Warszawie, stolicy jego ukochanej ojczyzny. Nie czuł się w tym mieście jednak najlepiej i to nie tylko ze względu na bliską obecność ukochanej Izabeli Łęckiej, której serca wciąż nie był w stanie zdobyć. Warszawa była jego zdaniem miastem, które samym swoim układem, architekturą i ogólną atmosferą uniemożliwiało poprawne funkcjonowanie społeczeństwa, a przez to również konkretnych jednostek.
W opozycji do Warszawy ukazany jest Paryż. Stolica Francji to idealny przykład tego, jak architektura i odpowiednie urbanistyczne zagospodarowanie miasta może zjednoczyć całe społeczeństwo, które dzięki swobodnemu przepływowi myśli, nauki i sztuki jest w stanie harmonijnie się rozwijać. Wokulski upatruje właśnie w tym przyczyny zacofania Polaków. Żyją stłamszeni przez złą atmosferę swojej stolicy, która podkreśla jedynie podziały społeczne i podtrzymuje polaryzację na bardzo różnych płaszczyznach. Prus daje więc do zrozumienia, że dopóki problem przestrzeni, w której żyją Polacy, nie zostanie rozwiązany, dopóty próżno jest marzyć o rozwoju, wolności i dobrobycie.
Sklepy cynamonowe
Istotnym wątkiem w dyskusji na temat przestrzeni życia może być lektura Sklepów cynamonowych Brunona Schulza. W swojej książce autor opisał Drohobycz z perspektywy bardzo wrażliwego artystycznie dziecka. Jak wiadomo, wyobraźnia dzieci wyolbrzymia wszystko i nadaje światu dookoła znaczenie magiczne, wręcz surrealistyczne. Mały chłopiec Drohobycz widzi jako magiczną krainę, w której wszystko urasta do rangi wielkiego wydarzenia, zwykła ulica staje się torem niesamowitych przygód, a spotykani ludzie urastają do rangi postaci nie z tego świata. Miało to duży wpływ na dorastanie głównego bohatera. Nawet w jego domu działy się rzeczy niespotykane, wystarczy wspomnieć postępujące szaleństwo jego ojca, które przez chłopca było postrzegane najpierw jako zabawa, a wręcz jako wartość. Wszystko to miało wpływ na to, jaki obraz świata konstruował sobie mały Józef, i miało znaczenie dla jego przyszłości.
Dziady cz. III
Również w Dziadach cz. III Adama Mickiewicza dużą rolę odgrywa przestrzeń, w której znajduje się główny bohater dramatu – Konrad. Był on młodym litewskim studentem, bardzo zdolnym poetą, który został uwięziony przez aparat carski. W więziennym odosobnieniu doświadcza on stanów i wizji poetyckich, które pomagają mu z młodego poety przemienić się w narodowego wieszcza i dojrzałego patriotę. Taka przemiana nie byłaby pewnie możliwa, gdyby nie traumatyzujące warunki, w które Konrad został wtłoczony. Widać więc na tym przykładzie, że niekiedy również negatywnie nacechowana przestrzeń ma silny wpływ na jednostkę i potrafi doprowadzić w niej do fundamentalnych zmian, które w konsekwencji okażą się przydatne dla niej i dla społeczeństwa, chociaż oczywiście wątpliwy jest moralny wydźwięk takiej sytuacji.
Inne przykładowe konteksty
Zbrodnia i kara
Petersburg w powieści Dostojewskiego nie jest jedynie tłem wydarzeń, lecz aktywną siłą kształtującą psychikę bohaterów. Duszne, ciasne mieszkania, brudne ulice i atmosfera ubóstwa potęgują wrażenie przytłoczenia. Raskolnikow żyje w skrajnie małym pokoju, który przypomina bardziej trumnę niż przestrzeń do życia. Ta klaustrofobiczna przestrzeń sprzyja jego izolacji i narastaniu obsesyjnych myśli. Miasto jest chaotyczne, pełne nędzy i społecznych nierówności. Otoczenie wzmacnia w nim poczucie krzywdy i niesprawiedliwości. Przestrzeń miejska wpływa więc na jego stan psychiczny i decyzje. Petersburg staje się symbolem moralnego rozkładu i wewnętrznego zagubienia bohatera.
Chłopi
Wieś Lipce funkcjonuje w rytmie natury, która wyznacza porządek życia mieszkańców. Pory roku, prace polowe i święta kościelne organizują codzienność bohaterów. Człowiek jest tu ściśle związany z ziemią. Przestrzeń wiejska daje poczucie wspólnoty, ale jednocześnie ogranicza jednostkę normami tradycji. Jagna doświadcza wykluczenia, ponieważ nie podporządkowuje się społecznym zasadom. Natura wpływa na emocje i decyzje bohaterów. Reymont pokazuje, że przestrzeń może jednocześnie kształtować tożsamość i narzucać surowe ramy zachowania.
Granica
Miasto w powieści Nałkowskiej ukazane jest jako przestrzeń podziałów społecznych. Elity żyją w dostatku, podczas gdy biedota egzystuje w skrajnej nędzy. Zenon Ziembiewicz porusza się między tymi światami. Środowisko wpływa na jego ambicje i wybory. Otoczenie polityczne oraz presja społeczna popychają go do kompromisów moralnych. Przestrzeń miejska staje się czynnikiem determinującym jego upadek. Nałkowska pokazuje, że środowisko społeczne może prowadzić do stopniowej utraty zasad.
Jądro ciemności
Afrykańska dżungla w powieści Conrada ma wymiar symboliczny. Jest przestrzenią dziką, nieokiełznaną, pozbawioną europejskich norm. Oddalenie od cywilizacji wpływa na psychikę Kurtza. W izolacji ujawniają się jego najciemniejsze instynkty. Dżungla potęguje poczucie bezkarności i prowadzi do moralnego rozkładu. Conrad pokazuje, że środowisko może obnażyć prawdziwą naturę człowieka. Przestrzeń staje się katalizatorem przemiany.
Podsumowanie
Jak więc widać na przykładzie powyższych dzieł i bohaterów literackich, przestrzeń, w której żyjemy i funkcjonujemy, może mieć znaczący wpływ na nasze życie. Nawet taka, w której jesteśmy pozostawieni na krótki moment, może zadecydować o kierunku zmian naszej osobowości, o tym, jak będziemy dalej żyć i pracować, kim się staniemy oraz jakie będzie to miało znaczenie dla nas i naszego otoczenia. Mając tę wiedzę, warto więc zadbać o to, by nasze najbliższe otoczenie, na które mamy wpływ, działało na naszą korzyść i uskrzydlało nas, zamiast uniemożliwiać nam poprawne i szczęśliwe życie oraz rozwój.