Świat cały czas się zmienia. W epoce postępu technologicznego i cywilizacyjnego właściwie każdy dzień rozpoczynamy w świecie innym od tego, w którym kończyliśmy dzień poprzedni. Trudno nadążyć za funkcjonowaniem w tak zastraszającym tempie, które cały czas wzrasta. Nic w świecie nie jest stałe, a życie to ciągły proces i ciągła zmiana. Dostrzegali to już mędrcy w starożytności. Przykładem tego jest Księga Koheleta, czyli jedna z tzw. „ksiąg mądrościowych” Pisma Świętego Starego Testamentu.
Spis treści
Kontekst 1 – Księga Koheleta
„Marność nad marnościami i wszystko marność” – każdy z nas na pewno w pewnym momencie swojego życia słyszał to hasło. Pochodzi ono właśnie z Księgi Koheleta. Jej autor snuje refleksje nad przemijalnością wszelkich rzeczy doczesnych. Przemijają zarówno rzeczy pozytywne, jak i negatywne. Ludzie, zwierzęta, rośliny, szczęście, uroda – to wszystko trwa tylko krótką chwilę. Kohelet doradza więc czytelnikowi, by nie lokować zbyt wielkich emocji w świecie rzeczy materialnych, ponieważ taka lokata to pewna strata. Nie ma żadnej ucieczki przed „marnością”.
Takie – z pozoru totalnie pesymistyczne podejście – ma jednak swoje wyjaśnienie. Skoro nic nie trwa wiecznie, nie trwają wiecznie również sprawy, które sprawiają nam przykrość. Prędzej czy później przeminą, a my o nich zapomnimy. Według Koheleta w życiu należy próbować cieszyć się małymi rzeczami, przynajmniej przez tę chwilę, na którą są nam dane. Świadomość przemijalności świata jest więc podstawą do szczęśliwego życia, pozbawionego wydumanych oczekiwań i żądań oraz zbytniego żalu i rozczarowania.
Kontekst 2 – Opowieść wigilijna
Dobrze widać to zjawisko również w beletrystyce. Opowieść wigilijna Charlesa Dickensa opowiada o starym i zgorzkniałym skąpcu – Ebenezerze Scrooge’u. To człowiek owładnięty chciwością i żądzą posiadania wciąż większej fortuny, która nie przydaje mu się absolutnie do niczego. Scrooge stroni bowiem od ludzi, a i samemu sobie skąpi wygód i zachcianek. W wigilię nawiedzają go duchy, które pokazują mu przeszłość, teraźniejszość oraz przyszłość.
Wszystkie wizje uświadamiają Scrooge’owi przemijalność zgromadzonych dóbr i to, że nie będą one nic warte, jeśli on sam nie uczyni niczego dobrego dla innych ludzi. Zrozumienie przemijalności świata doczesnego sprawiło, że stary finansista odmienił swoje nastawienie. Nie był już tak chorobliwie skąpy, a także zaczął dzielić się pieniędzmi z ludźmi, którzy tego najbardziej potrzebowali. Poznał smak szczęścia, kiedy odnowił kontakty z rodziną.
Inne przykładowe konteksty
Lalka
Los Stanisława Wokulskiego ukazuje dramat człowieka próbującego znaleźć trwałe oparcie w świecie, który nieustannie się zmienia. Bohater dorabia się majątku i zdobywa wysoką pozycję społeczną, wierząc, że pozwoli mu to osiągnąć szczęście. Szybko jednak odkrywa, że bogactwo i status społeczny nie dają stabilności emocjonalnej ani sensu życia, ponieważ uczucia i relacje międzyludzkie są zmienne. Jego miłość do Izabeli Łęckiej okazuje się złudzeniem, a społeczeństwo arystokratyczne pozostaje zamknięte na ludzi spoza swojego kręgu. Wokulski doświadcza więc rozczarowania, które prowadzi go do refleksji nad nietrwałością ludzkich ambicji. Prus pokazuje, że dynamiczne przemiany epoki – rozwój kapitalizmu i zmiana struktur społecznych – podważają dawne wartości, pozostawiając jednostkę w stanie niepewności. Bohater nie potrafi odnaleźć miejsca w świecie, który zmienia się szybciej niż jego przekonania. Jego los potwierdza refleksję Koheleta, że człowiek nie powinien budować całego sensu życia na rzeczach przemijających.
Pan Tadeusz
Epopeja ukazuje społeczeństwo żyjące w poczuciu przemijania dawnej kultury szlacheckiej i utraty państwowości. Bohaterowie tęsknią za minioną Rzecząpospolitą i próbują zachować tradycję, choć świat polityczny i społeczny zmienia się nieodwracalnie. Historia Soplicowa jest zapisem końca pewnej epoki, w której dawne obyczaje stopniowo ustępują nowym realiom. Postacie takie jak Sędzia czy Podkomorzy starają się utrzymać dawne wartości, ale młodsze pokolenie coraz bardziej orientuje się na przyszłość. Mickiewicz pokazuje, że człowiek wobec niestałości świata może reagować nostalgią lub próbą dostosowania się do nowych warunków. Jednocześnie poeta podkreśla, że pamięć o tradycji daje poczucie ciągłości mimo przemijania. Przemiana Jacka Soplicy w księdza Robaka również potwierdza, że życie ludzkie podlega nieustannym zmianom i moralnym przewartościowaniom. Utwór wskazuje, iż świadomość przemijania może prowadzić zarówno do smutku, jak i do odnowy moralnej.
Podsumowanie
Wiele nurtów filozoficznych opierało się na konstatacji, że „wszystko płynie”. Zarówno bowiem chwile szczęścia, jak i momenty rozpaczy prędzej czy później miną i popłyną dalej. Stoicy byli zdania, że zarówno dobre, jak i złe rzeczy dawane nam przez los należy przyjmować z takim samym spokojem. Tylko wówczas człowiek jest w stanie osiągnąć prawdziwą równowagę i szczęście. Jednostka nie jest w stanie zmienić natury świata albo powstrzymać jego rozwoju i przemijania. Może się jednak do niego dostosować tak, by owo przemijanie przynosiło jej dobre efekty. Księga Koheleta mówiła, że tylko tak można odnaleźć drogę do Boga, który dla każdego z nas ma oddzielny plan – plan, którego my nie musimy rozumieć, ale który jest dla nas ponoć najlepszy.