Do języka potocznego wszedł tytuł filmu sensacyjnego – Oszukać przeznaczenie. Jego bohaterowie starali się za wszelką cenę uniknąć tego, co było im pisane, głównie śmierci, jednak w większości przypadków im się to nie udawało. Można więc zadać sobie filozoficzne pytanie: czy człowiek jest w stanie w jakikolwiek sposób wpłynąć na swoje przeznaczenie? Twórcy różnych epok próbowali odpowiedzieć na to pytanie w swoich utworach. Temat był szczególnie aktualny w dramacie antycznym, a wiele z tych dzieł do dziś stanowi klasykę literatury i filozofii.
Spis treści
Kontekst 1 – Antygona
Przeznaczenie było bardzo istotną częścią kultury antycznej. Znajdujemy na to dowody w licznych dramatach pochodzących z tamtego okresu, zwłaszcza ze starożytnej Grecji. Mistrzem tragedii był Sofokles, który w kilku dramatach opisał dzieje rodu Labdakidów. Uwagę zwracają zwłaszcza losy Antygony, córki Edypa i Jokasty. Przeznaczenie postawiło ją w sytuacji bez wyjścia, z której każde rozwiązanie prowadziło do tragedii.
Po dobrowolnym udaniu się na wygnanie Edypa i samobójstwie Jokasty w Tebach rozgorzała wojna o władzę między dwoma braćmi, Polinejkesem i Eteoklesem, synami kazirodczego małżeństwa i braćmi Antygony i Ismeny. Obaj polegli w bratobójczej walce, z której skorzystał Kreon, nowy władca Teb. Uznał on Polinejkesa za zdrajcę i zakazał jego pochówku.
Temu sprzeciwiła się Antygona. Pochowała brata wbrew zakazowi władcy, mimo że wiedziała, iż czeka ją za to śmierć. Wolała jednak postąpić w zgodzie z własnym sumieniem i prawem boskim. W ostatecznym akcie desperacji sama odebrała sobie życie, ponieważ nie chciała, by hańbiący wyrok został wykonany przez władcę Teb. Dopiero jej śmierć uzmysłowiła Kreonowi, jak wielki błąd popełnił. Nie było jednak innej drogi – to przeznaczenie kierowało decyzjami bohaterów. Na podstawie historii Antygony można więc wysnuć wniosek, że człowiek wobec przeznaczenia jest jedynie bezsilny.
Kontekst 2 – Król Edyp
Jeszcze dobitniej widać to na przykładzie losu Edypa. Został on wydalony z dworu swojego ojca, ponieważ ten usłyszał przepowiednię, że własny syn strąci go z tronu. Edyp jednak przeżył i trafił na dwór koryncki. Tam również poznał treść przepowiedni i uciekł z Koryntu, chcąc chronić swoich – jak mniemał – prawdziwych rodziców. Trafił do Teb, a po drodze nieświadomie zabił własnego ojca, który zastąpił mu drogę. Wyzwolił miasto od Sfinksa, za co ofiarowano mu rękę królowej Jokasty – w rzeczywistości jego własnej matki.
Edyp żył wiele lat w nieświadomości. Spłodził czwórkę dzieci, myśląc, że udało mu się uciec od przeznaczenia. Tak się jednak nie stało. Gdy dowiedział się prawdy, z rozpaczy oślepił się i wyruszył na tułaczkę, by odpokutować swoje winy, a Jokasta odebrała sobie życie.
Widać więc jasno, że tragedia Antygony była kontynuacją dramatu Edypa, którego dotyczyła pierwotna przepowiednia. Bohater próbował ominąć wyroki losu, lecz w rzeczywistości wszystkie jego działania przybliżały go do ich wypełnienia. Nie ma więc ucieczki.
Inne przykładowe konteksty
Makbet
Makbet poznaje przepowiednię czarownic zapowiadającą jego przyszłą władzę, co skłania go do podjęcia działań mających przyspieszyć realizację losu. Paradoks polega na tym, że próba manipulowania przeznaczeniem prowadzi bohatera do zbrodni i ostatecznej zguby. Makbet wierzy, że może kontrolować wydarzenia, lecz stopniowo odkrywa, że każde jego działanie przybliża go do klęski. Tragedia pokazuje, że człowiek często sam staje się narzędziem własnego przeznaczenia. Bohater próbuje uniknąć przepowiedni o swojej śmierci, jednak ostatecznie zostaje pokonany dokładnie w sposób zapowiedziany przez proroctwo. Shakespeare podkreśla niepewność ludzkiej wolności wobec sił losu. Historia Makbeta wskazuje, że próba oszukania przeznaczenia może jedynie przyspieszyć jego spełnienie.
Władca Pierścieni
Frodo zostaje wybrany do zniszczenia Pierścienia, choć nie planował takiej roli i nie czuje się bohaterem. Jego misja przypomina przeznaczenie, od którego nie może się uchylić. Bohater wielokrotnie pragnie powrócić do dawnego życia, jednak okoliczności zmuszają go do kontynuowania wyprawy. Tolkien pokazuje, że przeznaczenie nie zawsze oznacza całkowitą determinację – człowiek wciąż podejmuje decyzje, które nadają wydarzeniom sens. Frodo akceptuje swoją rolę, mimo cierpienia i strachu. Historia ukazuje przeznaczenie jako zadanie wymagające odwagi i odpowiedzialności. Los bohatera wskazuje, że wielkie wydarzenia często spoczywają w rękach zwykłych ludzi.
Podsumowanie
Jednostka nie jest w stanie sprzeciwić się przeznaczeniu – tak wierzyli starożytni. Uważali oni, że to właśnie los ma największą kontrolę nad człowiekiem, zdejmując z niego część odpowiedzialności za niepowodzenia, skoro i tak zostały one wcześniej zapisane. W dramacie antycznym miało to również znaczenie artystyczne, ponieważ prowadziło do oczyszczenia widza, czyli słynnego „katharsis”. Umacniało jednocześnie przeświadczenie, że człowiek ma znikomy wpływ na własne życie i pozostaje zależny od bezwzględnej siły losu. Antygona czy Edyp byli więc jedynie wykonawcami ślepej woli przeznaczenia i nie mieli realnego wpływu na to, jak potoczą się ich losy.