Istnieją rozmaite sposoby radzenia sobie z przeciwnościami losu. Literatura pokazuje nam ich ogrom. Dla niektórych jest to ucieczka, rozumiana dosłownie lub metaforycznie, wewnętrznie. Niektórzy jednak – co ma zapewne związek z ich indywidualną konstrukcją psychiczną i emocjonalną – stają twarzą w twarz z problemami i walczą do samego końca, nawet gdy wiedzą, że walka ta z góry jest skazana na porażkę. Ich sposobem na stawianie czoła przeciwnościom losu jest heroizm.
Spis treści
Kontekst 1 – Iliada
Bardzo wiele przykładów heroizmu możemy spotkać w dziełach antycznych, pochodzących z czasów wiary w mitologię, wojen, wielkich herosów i opowieści o nich, krążących z ust do ust, spośród których wiele weszło do kanonu literatury i stanowi go aż do dzisiaj. Takim przykładem jest choćby Iliada autorstwa Homera, wielki epos opisujący losy końca legendarnej wojny trojańskiej.
Zarówno po stronie trojańskiej, jak i greckiej możemy spotkać wielu herosów, ludzi niemal wykutych z żelaza, stawiających honor i szlachetność na pierwszym miejscu w hierarchii swoich wartości. Warto tutaj przywołać przykład Hektora, trojańskiego księcia, syna króla Priama, który w pojedynku zabił Patroklosa, bliskiego towarzysza Achillesa. Stało się tak, ponieważ Patroklos przywdział zbroję herosa. Śmierć ukochanego przyjaciela rozwścieczyła Achillesa, który w pojedynkę stanął pod bramami Troi, by wyzwać Hektora na pojedynek.
Trojański książę wiedział, że nie ma szans na zwycięstwo i czeka go śmierć. Z drugiej jednak strony miał świadomość, że uniknięcie pojedynku byłoby niezmywalną skazą na honorze nie tylko jego osobistym, lecz także wszystkich Trojan. Stanął więc do walki, przełamując swój strach. Przerażenie paraliżowało go do tego stopnia, że zaczął uciekać przed rozwścieczonym herosem, lecz w końcu doszło do starcia. Hektor poniósł śmierć, lecz ocalił honor, pokazując, że za swoje czyny należy brać odpowiedzialność niezależnie od okoliczności.
Kontekst 2 – Antygona
Heroizm nie musi dotyczyć wyłącznie pola walki, na co również znajdujemy dowody w dziełach antycznych. Antygona była tytułową bohaterką dramatu Sofoklesa. Władca Teb, Kreon, zabronił pochówku jej brata, Polinejkesa, który zginął w bratobójczej wojnie o władzę i w wyniku nieszczęśliwego zbiegu okoliczności został oskarżony o zdradę ojczyzny.
Antygona jednak nie patrzyła na tę sytuację w sposób polityczny. Wcześniej straciła rodziców, teraz braci. Aby w jakikolwiek sposób poradzić sobie z tą sytuacją, postanowiła pochować brata zgodnie z prawem boskim i nakazem własnego sumienia. Wiedziała jednak, że za sprzeciwienie się królowi czeka ją śmierć. Tak też się stało – Antygona oddała życie w imię wierności swoim przekonaniom. Dopiero jej śmierć, która doprowadziła do serii tragicznych wydarzeń, uświadomiła Kreonowi, jak błędne było jego wcześniejsze postępowanie, nastawione wyłącznie na pokazanie się społeczeństwu Teb jako silny i nieustępliwy władca. Heroizm Antygony do dziś pozostaje symbolem odwagi moralnej.
Inne przykładowe konteksty
Kamienie na szaniec
Bohaterowie powieści podejmują działalność konspiracyjną w okupowanej Polsce, wiedząc, że każdy dzień może zakończyć się aresztowaniem lub śmiercią. Ich heroizm polega nie tylko na udziale w akcjach sabotażowych, lecz także na codziennym oporze wobec okupanta i wierności wartościom patriotycznym. Zośka, Rudy i Alek świadomie rezygnują z bezpiecznej młodości, wybierając walkę o wolność ojczyzny. Szczególnie dramatycznym przykładem odwagi jest akcja pod Arsenałem, podczas której młodzi konspiratorzy ryzykują życie, by uratować przyjaciela. Bohaterowie nie są wolni od strachu, lecz potrafią go przezwyciężyć, co podkreśla realistyczny charakter ich heroizmu. Książka pokazuje, że bohaterstwo nie zawsze polega na zwycięstwie, lecz na gotowości do poświęcenia. Ich postawa nadaje sens cierpieniu i tragediom wojny.
Stary człowiek i morze
Santiago podejmuje samotną walkę z ogromną rybą oraz z własnym zmęczeniem i starością, mimo że los wydaje się sprzyjać jego porażce. Bohater wie, że może nie wrócić z wyprawy z sukcesem, jednak nie rezygnuje z walki, ponieważ uważa ją za sens swojego życia. Jego heroizm polega na wytrwałości i godnym znoszeniu cierpienia. Nawet gdy zdobycz zostaje zniszczona przez rekiny, Santiago zachowuje poczucie honoru i przekonanie, że walczył do końca. Hemingway pokazuje, że prawdziwe bohaterstwo nie zależy od rezultatu, lecz od postawy człowieka wobec przeciwności. Bohater udowadnia, że można zostać pokonanym, ale nie pokonanym moralnie. Historia ta stanowi symbol ludzkiej walki z losem.
Władca pierścieni
Frodo podejmuje się misji zniszczenia Pierścienia, choć zdaje sobie sprawę, że zadanie to może go doprowadzić do śmierci lub utraty tożsamości. Bohater nie posiada nadludzkiej siły, a jego heroizm polega na wytrwałości i zdolności do znoszenia cierpienia. W trakcie podróży wielokrotnie doświadcza pokusy i zmęczenia, jednak kontynuuje swoją misję dla dobra całego świata. Tolkien pokazuje, że bohaterstwo nie jest zarezerwowane dla wojowników, lecz może przejawiać się w cichej determinacji. Postawa Froda podkreśla znaczenie odpowiedzialności za wspólnotę. Ostateczny sukces wyprawy jest możliwy dzięki odwadze wielu bohaterów gotowych zmierzyć się z losem. Historia ukazuje heroizm jako walkę moralną i duchową.
Dżuma
Doktor Rieux decyduje się pozostać w ogarniętym epidemią mieście i pomagać chorym, mimo że wie, iż jego działania mogą zakończyć się śmiercią. Bohater nie wierzy w możliwość całkowitego zwycięstwa nad chorobą, lecz uważa, że obowiązkiem człowieka jest walka o życie innych. Heroizm polega tu na codziennej pracy i solidarności z cierpiącymi. Camus pokazuje, że bohaterstwo może być ciche i pozbawione patosu, ale niezwykle wymagające moralnie. Rieux nie oczekuje nagrody ani sławy, kieruje się jedynie poczuciem odpowiedzialności. Jego postawa stanowi sprzeciw wobec absurdalności świata. Powieść ukazuje heroizm jako wybór etyczny.
Podsumowanie
Jak pokazują powyższe przykłady, heroizm niejedno ma imię i rzeczywiście potrafi stanowić broń w radzeniu sobie z niesprawiedliwością świata, ale również tarczę w znoszeniu jego zarzutów i przeszkód rzucanych nam pod nogi. Heroizm nie zawsze oznacza walkę z bronią w ręku. Niekiedy jego największym przejawem jest odważny sprzeciw wobec niesprawiedliwości, nawet jeśli wszyscy wokół są przeciwni takiemu postępowaniu. Heroizmem możemy wykazać się każdego dnia, jeśli będziemy postępować sprawiedliwie, rozsądnie i mądrze oraz kierować się troską o słabszych i roztropnością.