Zło nie jest wyłącznie wymysłem biblijnym czy kościelnym straszakiem dla dzieci. Zło wydarza się wszędzie wokół nas i jest siłą równoważną wobec dobra. Trudno byłoby uzasadnić istnienie jednego bez drugiego. Na samo istnienie zła nie jesteśmy w stanie niestety nic poradzić. Nie wiemy nawet, jakie formy owo zło może jeszcze przyjąć w naszym życiu. Jedyne, na co mamy realny wpływ, to to, w jaki sposób na to zło zareagujemy, jaką wobec niego przyjmiemy postawę, jaki front. To właśnie ten czynnik określa to, jakimi jesteśmy ludźmi, ponieważ to, czy zwyciężymy, czy też nie, często nie jest zależne od nas. Zależne od nas jest to, czy próbowaliśmy ze złem walczyć i zachować własną godność.
Spis treści
Kontekst 1 – Dżuma
Rozmaitym postawom przyjmowanym przez ludzi w reakcji na dziejące się wokół nich zło przyjrzał się Albert Camus w swojej słynnej powieści Dżuma. Utwór opisuje epidemię, która doprowadza do odizolowania od świata fikcyjnego miasta Oranu. W jego murach pozostają ludzie zmuszeni do zmierzenia się z kryzysem o ogromnej skali, na który nikt nie był przygotowany. Choroba zbiera śmiertelne żniwo, szerzy się panika, a chaos ogarnia zarówno mieszkańców, jak i władze miasta. Epidemia staje się symbolem zła i nieszczęścia, które niespodziewanie dotyka całej społeczności i zmusza ludzi do zajęcia wobec niego określonej postawy. Jedni reagują strachem i bezradnością, inni próbują ratować siebie za wszelką cenę, lecz znajdują się również tacy, którzy decydują się na walkę z zagrożeniem.
Przykładem takiej postawy jest doktor Bernard Rieux, lekarz z zawodu i powołania. Bohater nie zastanawia się długo nad swoim wyborem i natychmiast angażuje się w pomoc chorym. Ma świadomość, że sam nie powstrzyma epidemii i że jego działania nie zmienią losu całego miasta. Mimo to podejmuje walkę z chorobą, starając się pomóc każdemu pacjentowi, którego spotka na swojej drodze. Rieux reprezentuje postawę moralnej odpowiedzialności i solidarności z innymi ludźmi – uważa, że w obliczu zła najważniejsze jest działanie i niesienie pomocy. Nie kieruje się przy tym pragnieniem sławy ani bohaterstwa, lecz przekonaniem, że człowiek powinien wykonywać swój obowiązek nawet wtedy, gdy wydaje się on beznadziejny.
Nie wszyscy bohaterowie reagują jednak w tak szlachetny sposób. Przykładem odmiennej postawy jest Cottard, przestępca, który potrafi wykorzystać panujący chaos dla własnej korzyści. W czasie epidemii organy ścigania przestają się nim interesować, dlatego może bez przeszkód prowadzić swoje podejrzane interesy. Cottard reprezentuje postawę człowieka, który wobec zła nie tylko pozostaje obojętny, lecz wręcz stara się czerpać z niego korzyści. Jeszcze inną reakcję obserwujemy u Ramberta, dziennikarza, który początkowo próbuje uciec z miasta i myśli wyłącznie o własnym szczęściu. Z czasem jednak zmienia swoje podejście i decyduje się zostać w Oranie, aby pomagać mieszkańcom. Camus pokazuje więc, że wobec zła człowiek może przyjąć bardzo różne postawy – od egoizmu i oportunizmu po odwagę, solidarność i moralną odpowiedzialność.
Kontekst 2 – Potop
Zło można pojmować wielorako. Dla jednych będzie to ciężka choroba lub osobiste nieszczęście, dla innych wojna czy zagrożenie polityczne i społeczne. Taką właśnie sytuację przedstawia Potop Henryka Sienkiewicza, w którym autor opisał historyczny najazd Szwedów na Rzeczpospolitą w XVII wieku. Wydarzenie to stało się ogromnym wstrząsem dla państwa i społeczeństwa, ponieważ oznaczało realne zagrożenie utraty niepodległości. W obliczu tego niebezpieczeństwa wielu przedstawicieli polskiej szlachty zdecydowało się stanąć do walki z najeźdźcą. Ich postawa była wyrazem patriotyzmu, odwagi i gotowości do poświęcenia własnego życia w obronie ojczyzny. Bohaterowie tacy jak Andrzej Kmicic czy Michał Wołodyjowski pokazują, że w obliczu zła można wybrać drogę walki, wierności wartościom i obrony wspólnego dobra.
Nie wszyscy jednak reagują na zagrożenie w tak szlachetny sposób. W powieści Sienkiewicza pojawiają się również bohaterowie, którzy decydują się na współpracę z wrogiem. Uważają oni, że opór wobec potężnej armii szwedzkiej nie ma sensu, dlatego próbują zabezpieczyć własne interesy poprzez lojalność wobec najeźdźcy. Najbardziej wyrazistym przykładem takiej postawy jest książę Janusz Radziwiłł. Radziwiłł reprezentuje postawę zdrady i oportunizmu – zamiast bronić ojczyzny, wybiera współpracę z wrogiem, licząc na zachowanie własnych przywilejów i zdobycie jeszcze większej władzy. Jego działania pokazują, że w obliczu zła ludzie mogą kierować się nie tylko odwagą i solidarnością, lecz także egoizmem i chęcią osobistych korzyści. „Potop” ukazuje więc wyraźnie, że człowiek wobec zła może przyjąć bardzo różne postawy – od heroicznej walki i poświęcenia po zdradę oraz moralną słabość.
Inne przykładowe konteksty
Makbet
Tragedia Szekspira przedstawia różne postawy wobec zła i pokusy władzy. Tytułowy bohater początkowo jest lojalnym rycerzem i wiernym poddanym króla Dunkana. Gdy jednak spotyka wiedźmy przepowiadające mu królewską koronę, w jego umyśle pojawia się pokusa zdobycia władzy za wszelką cenę. Pod wpływem ambicji oraz namów żony Makbet decyduje się na zbrodnię i morduje swojego władcę. Ten czyn staje się początkiem jego moralnego upadku. Bohater zaczyna popełniać kolejne zbrodnie, aby utrzymać władzę i ukryć wcześniejsze przestępstwa. Stopniowo pogrąża się w paranoi i strachu przed karą. Makbet reprezentuje postawę człowieka, który ulega złu i sam zaczyna je tworzyć. Zupełnie inną postawę przyjmuje jednak Makduf oraz inni bohaterowie, którzy postanawiają przeciwstawić się tyranii i walczyć o przywrócenie sprawiedliwości. Ich działania pokazują, że zło może wywołać również reakcję odwagi i sprzeciwu. Szekspir ukazuje w ten sposób, że człowiek wobec zła może albo ulec jego pokusie, albo podjąć walkę w obronie moralnego porządku.
Zbrodnia i kara
Powieść Dostojewskiego przedstawia dramatyczny konflikt moralny człowieka, który decyduje się na zbrodnię. Rodion Raskolnikow uważa, że istnieją ludzie wyjątkowi, którzy mogą przekraczać normy moralne w imię wyższych celów. Kierując się tą teorią, zabija lichwiarkę, wierząc, że jego czyn przyniesie społeczeństwu korzyść. Po dokonaniu zbrodni bohater zaczyna jednak doświadczać ogromnego cierpienia psychicznego. Jego sumienie nie pozwala mu normalnie funkcjonować, a poczucie winy prowadzi go do stopniowego załamania. Raskolnikow pokazuje postawę człowieka, który próbuje usprawiedliwić zło ideologią, lecz ostatecznie nie jest w stanie uciec przed moralnymi konsekwencjami. Ważną rolę w powieści odgrywa Sonia, która reprezentuje zupełnie inną postawę. Mimo własnego cierpienia zachowuje wiarę w dobro i namawia bohatera do przyznania się do winy. Dzięki jej wsparciu Raskolnikow decyduje się na pokutę i próbę moralnej odnowy. Powieść pokazuje więc, że człowiek może wobec zła zarówno ulec jego pokusie, jak i podjąć wysiłek naprawienia swoich błędów.
Folwark zwierzęcy
Powieść Orwella przedstawia mechanizmy powstawania zła w systemach politycznych. Zwierzęta na farmie buntują się przeciwko ludziom, aby stworzyć sprawiedliwe społeczeństwo. Początkowo ich rewolucja opiera się na ideach równości i solidarności. Z czasem jednak władzę przejmują świnie, które zaczynają wykorzystywać swoją pozycję do manipulowania innymi. Napoleon stopniowo przekształca farmę w brutalny system totalitarny. Niektóre zwierzęta biernie akceptują tę sytuację, co pokazuje postawę obojętności wobec narastającego zła. Inne, jak koń Boxer, starają się pracować jeszcze ciężej, wierząc w sens wspólnej sprawy. Niestety ich lojalność zostaje cynicznie wykorzystana przez przywódców. Orwell ukazuje w ten sposób, że zło może rozwijać się dzięki manipulacji i bierności społeczeństwa. Powieść stanowi ostrzeżenie przed sytuacją, w której ludzie przestają reagować na niesprawiedliwość.
Rok 1984
W dystopijnej wizji Orwella zło przyjmuje formę totalitarnego państwa, które kontroluje każdy aspekt życia obywateli. Główny bohater, Winston Smith, żyje w świecie nieustannej inwigilacji i propagandy. Początkowo próbuje zachować niezależność myślenia i sprzeciwia się systemowi w tajemnicy. Nawiązuje również relację z Julią, z którą buntuje się przeciwko władzy. Winston reprezentuje postawę człowieka próbującego zachować wolność i godność w obliczu opresyjnego systemu. Niestety aparat państwowy okazuje się znacznie silniejszy niż jednostka. Bohater zostaje schwytany i poddany brutalnym torturom. Pod wpływem przemocy psychicznej i fizycznej ostatecznie ulega systemowi i zdradza swoje przekonania. Orwell pokazuje, jak ogromną siłę może mieć zło instytucjonalne i jak trudna jest walka jednostki z totalitarną władzą.
Medaliony
Zbiór opowiadań Nałkowskiej przedstawia świadectwa zbrodni popełnionych w czasie II wojny światowej. Autorka opisuje wydarzenia związane z obozami koncentracyjnymi i eksterminacją ludzi. Bohaterowie tych relacji przyjmują różne postawy wobec okrucieństwa wojny. Niektórzy starają się pomagać innym i zachować człowieczeństwo mimo skrajnych warunków. Inni, aby przetrwać, godzą się na moralne kompromisy lub stają się obojętni na cierpienie innych. Nałkowska pokazuje, że zło może prowadzić do dehumanizacji zarówno ofiar, jak i świadków wydarzeń. Jednocześnie autorka podkreśla znaczenie pamięci o tych wydarzeniach. Jej słynne zdanie „ludzie ludziom zgotowali ten los” przypomina, że zło jest wynikiem ludzkich decyzji i działań. Literatura staje się w tym kontekście formą sprzeciwu wobec zapomnienia.
Podsumowanie
Jak widać, literatura podaje mnóstwo przykładów tego, jakie postawy człowiek może przyjąć wobec zła. Warto jest czytać, żeby być świadomym nie tylko tego, jak samemu postępować w życiu, ale jakie zachowania u innych rozpoznawać jako potencjalnie niebezpieczne czy mało komfortowe dla nas, ale również dla nich samych – ku większej świadomości.