Od początku myślenia o ludzkości jako większej całości człowiek zastanawia się zarówno nad jej początkiem, jak i nad tym, jaki czeka ją koniec. Bardzo trudno jest przewidzieć, czy, kiedy i jaki koniec spotka nas wszystkich, dlatego jest to pole do domysłów i dociekań, także artystycznych. W tej kwestii przez wieki zabierały głos głównie religie, które obiecywały wiernym bezpieczne przeprowadzenie przez „koniec świata” oraz nagrodę w życiu duchowym.
Spis treści
Kontekst 1 – Apokalipsa według świętego Jan
Apokalipsa według świętego Jana to księga zamykająca Nowy Testament Pisma Świętego – najświętszej księgi religii chrześcijańskiej. Jest ona klamrą kompozycyjną spajającą całe dzieło z jego początkiem, który opisuje stworzenie świata i człowieka. Jest to księga napisana bardzo enigmatycznie, ponieważ wszystkie wizje utrzymane są w nastroju snu i objawienia. Możemy więc jedynie w sposób symboliczny dociekać, co czeka nas z perspektywy tego konkretnego wyznania. Święty Jan opisuje wiele kataklizmów, które spadną na ziemię. Koniec świata rozpoczęty zostanie przez szereg wojen oraz znaków i zjawisk atmosferycznych. Potem aniołowie zadmą w trąby i zerwanych zostanie „siedem pieczęci”, co będzie znakiem do rozpoczęcia ostatecznego starcia Boga z Szatanem.
Szatan zostanie pokonany i uwięziony, a ludzie osądzeni na wieczność: grzesznicy trafią do piekła, a ludzie sprawiedliwi do nieba. Apokalipsę dopełnią czterej jeźdźcy Apokalipsy, którzy symbolizują największe zagrożenia dla cywilizacji ludzkiej – wojny, choroby, głód itp. Wszystko to jednak zaprowadzi do utworzenia wiecznego Królestwa Bożego i życia wiecznego w sprawiedliwości, harmonii i szczęściu. Dla niektórych jest to przerażająca wizja, której spodziewają się doświadczyć. Inni mają Apokalipsę za zbiór teorii i fantazji, których celem było wywołanie efektu emocjonalnego na wiernych w czasie wieków. Niemniej w świadomości przeciętnego człowieka koniec świata kojarzy się z fizycznym unicestwieniem świata i końcem wszystkiego, co kiedykolwiek żyło.
Kontekst 2 – Piosenka o końcu świata
Inną wizję przedstawia w swoim wierszu Czesław Miłosz, poeta, pisarz i noblista. Piosenka o końcu świata przedstawia krajobraz zwykłej ulicy miejskiej. Wszystko toczy się na niej swoim od dawna wypracowanym rytmem. Ludzie spacerują, dzieci się bawią, sklepikarze sprzedają warzywa, po morzu płyną łódki, ktoś gra na skrzypcach. Trudno o bardziej codzienną sytuację. Miłosz jednak patrzy na nią z innej perspektywy i twierdzi, że zarówno początek, jak i koniec świata następują każdego dnia.
Każdy dzień jest nową szansą, z której człowiek może skorzystać, zmieniając się i niejako rozpoczynając życie na nowo. Koniec świata nie jest więc wydarzeniem ogólnym dotyczącym całej ludzkości w takim samym stopniu. Każdy człowiek ma swój świat, który w każdej chwili może się skończyć albo zacząć na nowo w zupełnie inny sposób. Jest to potwierdzone przez staruszka, który mówi do siebie: „innego końca świata nie będzie”.
Inne konteksty
Metro 2033
Akcja rozgrywa się po wojnie nuklearnej, która zniszczyła powierzchnię Ziemi i zmusiła ludzi do życia w podziemnym metrze. Świat przedstawiony przypomina wizję po „otwarciu pieczęci” – pełen chaosu, mutantów i zagrożeń wynikających z ludzkich błędów. Społeczności żyjące w tunelach tworzą quasi-religijne lub totalitarne systemy władzy, co podkreśla moralny wymiar katastrofy. Bohater podejmuje podróż, która ma ocalić jego społeczność, co przypomina motyw walki dobra ze złem obecny w Apokalipsie. Powieść ukazuje również lęk przed nieznanym i potrzebę interpretowania katastrofy jako kary lub ostrzeżenia. Ostatecznie okazuje się, że największym zagrożeniem nie są potwory, lecz ludzkie uprzedzenia i strach. Wizja końca świata staje się tu refleksją nad odpowiedzialnością cywilizacji za własne zniszczenie.
Igrzyska śmierci
Seria ukazuje świat po bliżej nieokreślonej katastrofie, w którym dawne państwa upadły, a ich miejsce zajęło totalitarne państwo Panem. Choć nie jest to klasyczna apokalipsa, społeczeństwo przedstawione w powieści jest efektem wcześniejszego końca cywilizacji i powstania nowego, brutalnego porządku. Władza Kapitolu przypomina symboliczne bestie z Apokalipsy – ucieleśnienie opresji i niesprawiedliwości. Katniss Everdeen staje się figurą buntownika, który sprzeciwia się tyranii i przywraca nadzieję na odnowę świata. Motyw walki o wolność ma charakter moralny, podobny do starcia sił dobra i zła w wizji św. Jana. Zniszczenie starego systemu w finale sugeruje możliwość narodzin nowego ładu. Koniec świata oznacza więc nie tylko zagładę, lecz także przemianę polityczną i społeczną.
Podsumowanie
Mamy tu do czynienia z dwiema wizjami końca świata. Pierwsza jest niezwykle katastroficzna, wyolbrzymiona i działająca na emocje. Druga to raczej zdroworozsądkowe spojrzenie na rzeczywistość codzienną, która swoją banalnością odbiega od wizji religijnych. Dla każdego człowieka koniec świata oznacza coś innego i każdy doświadcza go w swoim życiu w sposób indywidualny.