Pan Tadeusz – streszczenie

„Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie” to epopeja narodowa Adama Mickiewicza, wydana w 1834 roku w Paryżu. Utwór składa się z dwunastu ksiąg napisanych trzynastozgłoskowcem, a jego akcja rozgrywa się na Litwie w latach 1811–1812. Poemat przedstawia losy mieszkańców Soplicowa, ich rodzinne konflikty, miłosne perypetie oraz przygotowania do walki o odzyskanie niepodległości Polski w związku z nadchodzącą wojną Napoleona z Rosją.

Pan Tadeusz – streszczenie krótkie

W 1811 roku do rodzinnego Soplicowa powraca Tadeusz Soplica, który kończy naukę w Wilnie. Młodzieniec zamieszkuje u swojego stryja, Sędziego Soplicy, prowadzącego szlachecki dwór zgodnie z dawnymi polskimi obyczajami. W domu przypadkowo spotyka młodą dziewczynę, która szybko ucieka z pokoju. Podczas uroczystej wieczerzy poznaje natomiast piękną Telimenę i błędnie uznaje ją za nieznajomą z wcześniejszego spotkania. Między Tadeuszem a Telimeną rozpoczyna się romans. Tymczasem Sędzia pozostaje w wieloletnim sporze z Hrabią o zamek Horeszków. Hrabia jest dalekim krewnym dawnych właścicieli posiadłości, a do dochodzenia swoich praw namawia go Gerwazy Rębajło, wierny sługa nieżyjącego Stolnika Horeszki.

Gerwazy opowiada Hrabiemu o dawnych wydarzeniach, które doprowadziły do konfliktu między rodami. Przed laty Jacek Soplica, ojciec Tadeusza, zastrzelił Stolnika Horeszkę podczas rosyjskiego ataku na zamek. Powszechnie uznano go za zdrajcę, ponieważ po śmierci Stolnika jego rodzinie przypadła część skonfiskowanych dóbr Horeszków. Gerwazy poprzysiągł zemstę na Soplicach. Równocześnie w okolicy działa tajemniczy bernardyn, ksiądz Robak, który przekazuje szlachcie wiadomości o Napoleonie i przygotowuje ją do wystąpienia przeciwko Rosjanom. Stara się również pogodzić zwaśnione rodziny. Sędzia planuje bowiem małżeństwo Tadeusza z Zosią, córką Ewy Horeszkówny, które może zakończyć dawny spór.

Podczas pobytu w Soplicowie Tadeusz odkrywa, że dziewczyną spotkaną po przyjeździe jest Zosia, młoda wychowanka Telimeny. Rozumie, że pomylił ją ze swoją starszą adoratorką, a wkrótce zaczyna darzyć Zosię uczuciem. Tymczasem napięcie między Hrabią a Sędzią narasta. Podczas uczty w zamku dochodzi do gwałtownej kłótni, po której Hrabia i Gerwazy postanawiają siłą odebrać Soplicom sporną posiadłość. Gerwazy pozyskuje do tego celu szlachtę dobrzyńską. Zbrojny zajazd na Soplicowo kończy się pojmaniem domowników, a napastnicy, po splądrowaniu gospodarstwa i urządzeniu uczty, zasypiają. Rankiem zaskakuje ich oddział rosyjski dowodzony przez majora Płuta i kapitana Rykowa. Rosjanie aresztują uczestników zajazdu.

Ksiądz Robak podejmuje próbę uwolnienia zatrzymanych. Doprowadza do tego, że rosyjscy żołnierze zaczynają pić alkohol, a następnie z pomocą mieszkańców Soplicowa i szlachty organizuje atak. Dochodzi do bitwy, w której Polacy pokonują rosyjski oddział. Podczas walki Robak osłania Hrabiego przed kulami i zostaje ciężko ranny. Wobec groźby rosyjskich represji Tadeusz, Hrabia i część uczestników starcia postanawiają opuścić Litwę, aby wstąpić do polskiego wojska. Przed śmiercią Robak wyznaje Sędziemu i Gerwazemu, że jest Jackiem Soplicą, ojcem Tadeusza. Opowiada o swojej miłości do Ewy Horeszkówny, upokorzeniu przez Stolnika, dokonanym pod wpływem gniewu zabójstwie i późniejszej działalności patriotycznej. Gerwazy ujawnia, że umierający Stolnik przebaczył Jackowi. Wkrótce ksiądz Robak umiera.

Wiosną 1812 roku na Litwę wkraczają wojska Napoleona, a wraz z nimi polskie oddziały. Do Soplicowa przybywają znani dowódcy, między innymi generał Jan Henryk Dąbrowski. Podczas uroczystości następuje pośmiertna rehabilitacja Jacka Soplicy, która przywraca mu dobre imię. Powracają również Tadeusz i Hrabia. Tadeusz wyznaje miłość Zosi, a ich zaręczyny mają ostatecznie pogodzić rodziny Sopliców i Horeszków. Zaręczają się także Asesor z Teklą Hreczeszanką oraz Rejent z Telimeną. Podczas uroczystej uczty Tadeusz i Zosia postanawiają uwolnić poddanych chłopów oraz nadać im ziemię na własność. Jankiel wykonuje słynny koncert na cymbałach, przypominając najważniejsze wydarzenia z historii Polski, a goście tańczą poloneza. Utwór kończy się wspólną zabawą i zgodą między dawniej zwaśnionymi rodzinami.

Pan Tadeusz – streszczenie szczegółowe

Księga I. Gospodarstwo

Utwór rozpoczyna się inwokacją, w której narrator zwraca się do Litwy, swojej utraconej ojczyzny. Wspomina rodzinne krajobrazy i przywołuje Matkę Boską, której przypisuje cudowne przywrócenie mu zdrowia w dzieciństwie. Następnie opisuje dwór w Soplicowie, należący do Sędziego Soplicy. Jest to zadbany i dostatni dom szlachecki, którego otwarta brama świadczy o gościnności mieszkańców.

Do Soplicowa przyjeżdża Tadeusz Soplica, który kończy naukę w Wilnie. Nie zastając nikogo w domu, ogląda znajome pomieszczenia i przedmioty, przypominając sobie dzieciństwo. Na ścianach wiszą portrety polskich bohaterów narodowych, a stary zegar kurantowy gra Mazurka Dąbrowskiego. W swoim dawnym pokoju Tadeusz zauważa kobiece ubrania, nuty oraz kwiaty. Przez okno dostrzega niewielki ogródek, a następnie młodą dziewczynę w białym stroju. Nieznajoma wchodzi do pokoju przez okno, lecz na widok młodzieńca przestrasza się i ucieka. Tadeusz opuszcza pomieszczenie, zastanawiając się, kim jest dziewczyna.

Wkrótce wita go Wojski Hreczecha, przyjaciel rodziny. Wyjaśnia, że w domu przebywa wielu gości, którzy przyjechali w związku ze sporem o zamek Horeszków. O jego własność rywalizują Sędzia i Hrabia, daleki krewny dawnych właścicieli. Wojski wspomina również, że Sędzia zamierza znaleźć bratankowi żonę. Następnie obaj wyruszają na spotkanie pozostałych domowników, którzy wracają z pól i lasów. Sędzia wita Tadeusza z widocznym wzruszeniem. Jest człowiekiem przywiązanym do dawnych obyczajów, dlatego przestrzega zasad dotyczących pracy, gospodarowania i okazywania szacunku innym.

Wieczerza odbywa się w pobliskim zamku, gdzie stoły przenosi woźny Protazy Brzechalski. Budowla należała niegdyś do Horeszków, lecz po śmierci ostatniego właściciela i konfiskatach majątku popadła w ruinę. Sędzia i Hrabia od lat prowadzą proces o prawo do jej posiadania. Podczas uczty goście zajmują miejsca zgodnie z wiekiem i pozycją społeczną. Sędzia wygłasza mowę o grzeczności i przestrzeganiu staropolskich zwyczajów. Podkomorzy krytykuje natomiast bezmyślne naśladowanie zagranicznych mód. Rozmowa schodzi następnie na sytuację polityczną i sukcesy Napoleona. Obecny przy stole ksiądz Robak unika jednak ujawniania wiadomości, ponieważ wśród gości znajduje się rosyjski kapitan Ryków.

W trakcie posiłku do sali wchodzi elegancko ubrana Telimena, która zajmuje miejsce obok Tadeusza. Młodzieniec błędnie uznaje ją za dziewczynę spotkaną wcześniej w pokoju. Kobieta rozpoczyna z nim rozmowę o literaturze, sztuce i życiu towarzyskim. Wkrótce oboje zaczynają flirtować. Tymczasem na drugim końcu stołu rozgorzała kłótnia między Asesorem a Rejentem Bolestą. Myśliwi spierają się, który z ich chartów, Sokół czy Kusy, pierwszy dopadł zająca. Tadeusz nieopatrznie popiera Rejenta, czym rozgniewa Asesora. Ten złośliwie wspomina wiek Telimeny, nazywając ją ciocią młodzieńca.

Spór o charty przerywa Podkomorzy, zapowiadając jego rozstrzygnięcie podczas kolejnego polowania. Wojski krytykuje uczestników kłótni, przypominając, że dawni myśliwi za zwierzynę godną szlachcica uważali przede wszystkim niedźwiedzie, łosie, dziki i wilki. Po zakończeniu wieczerzy goście udają się na spoczynek. Tadeusz rozmyśla o Telimenie, a Sędzia pozostaje w swoim pokoju, gdzie odwiedza go ksiądz Robak.

Księga II. Zamek

Następnego ranka Tadeusz wyrusza z pozostałymi gośćmi na polowanie z chartami. Asesor i Rejent nadal spierają się o wyższość swoich psów, lecz tym razem zając zdoła uciec. W tym czasie Hrabia przebywa w pobliżu zamku Horeszków. Spotyka tam Gerwazego Rębajłę, dawnego klucznika rodu, który stara się przekonać go, aby nie rezygnował z praw do posiadłości. W tym celu opowiada mu historię dawnych właścicieli zamku.

Gerwazy wspomina potężnego Stolnika Horeszkę, który przed laty chętnie przyjmował Jacka Soplicę, odważnego szlachcica cieszącego się dużymi wpływami wśród okolicznej ludności. Jacek zakochał się w córce Stolnika, Ewie, lecz jej ojciec nie chciał zgodzić się na małżeństwo z uboższym szlachcicem. Odtrącony Soplica poczuł się upokorzony. Pewnego dnia, podczas rosyjskiego napadu na zamek, Jacek zastrzelił Stolnika. Gerwazy był świadkiem zabójstwa i poprzysiągł zemstę na całym rodzie Sopliców. Jego opowieść robi na Hrabi wielkie wrażenie. Młody arystokrata postanawia kontynuować spór o zamek.

Następnie Hrabia udaje się w okolice ogrodu Soplicowa, gdzie widzi młodą dziewczynę zajętą pracami gospodarskimi i opieką nad dziećmi. Początkowo zachwyca się jej wyglądem, lecz zwyczajne zajęcia nieznajomej nie odpowiadają jego romantycznym wyobrażeniom. Tymczasem w dworze rozpoczyna się śniadanie. Telimena opowiada o swoim pobycie w Petersburgu i przygodzie związanej ze śmiercią ukochanego pieska. Wspomina także znajomości z wpływowymi osobami.

Podczas śniadania ponownie wybucha spór Asesora i Rejenta o Kusego i Sokoła. Ksiądz Robak próbuje uspokoić zwaśnionych myśliwych, a Wojski proponuje rozstrzygnięcie rywalizacji podczas następnego polowania. Zostaje również ustalony zakład, którego stawką mają być cenne przedmioty związane z myślistwem. Po posiłku Telimena proponuje wspólne grzybobranie. Goście przyjmują zaproszenie i wyruszają do lasu.

Księga III. Umizgi

Podczas grzybobrania mieszkańcy Soplicowa przemierzają las w poszukiwaniu ulubionych gatunków grzybów. Wojski zajmuje się zbieraniem muchomorów, natomiast Telimena oddala się do Świątyni dumania, zacisznego miejsca w pobliżu strumienia. Odszukuje ją Sędzia, który chce porozmawiać o przyszłości Tadeusza. Wyjaśnia, że planuje małżeństwo bratanka z Zosią, córką Ewy Horeszkówny. Związek ten może zakończyć dawny konflikt między Soplicami a Horeszkami.

Telimena nie przyjmuje pomysłu z entuzjazmem. Uważa, że Tadeusz jest jeszcze zbyt młody na małżeństwo i powinien wcześniej poznać wielki świat. Proponuje mu wyjazd do Petersburga, gdzie mógłby nawiązać znajomości i rozpocząć karierę. Sędzia odpowiada, że bratanek powinien osiąść na wsi i zająć się gospodarstwem. Rozmowa nie prowadzi do porozumienia, a Telimena nadal sprzeciwia się szybkim zaręczynom.

Do Świątyni dumania przybywa następnie Hrabia, który zachwyca się widokiem Telimeny i zaczyna ją szkicować. Kobieta chętnie rozmawia z nim o sztuce oraz pięknie zagranicznych krajobrazów. Wkrótce dołącza Tadeusz, który przekonuje, że litewska przyroda jest równie piękna jak widoki znane z podróży. Telimena jest zadowolona z zainteresowania obu mężczyzn. Hrabia imponuje jej majątkiem i światowymi manierami, natomiast Tadeusz pociąga ją młodością.

Gdy rozlega się dzwon wzywający gości na posiłek, towarzystwo zaczyna wracać do dworu. Przed rozstaniem Telimena wręcza Hrabiemu niezapominajkę, a Tadeuszowi przekazuje dyskretnie kartkę i kluczyk. Obaj mężczyźni odbierają te gesty jako dowody jej zainteresowania. W czasie posiłku pojawia się leśniczy z wiadomością, że z matecznika wychodzi niedźwiedź. Wojski natychmiast rozpoczyna przygotowania do wielkiego polowania, które ma odbyć się następnego dnia.

Księga IV. Dyplomatyka i łowy

Nazajutrz Tadeusza budzi młoda dziewczyna, która zagląda do jego pokoju przez okno. Rozpoznaje w niej nieznajomą spotkaną zaraz po przyjeździe do Soplicowa i rozumie, że pomylił ją z Telimeną. Pośpiesznie przygotowuje się do polowania i wyrusza za pozostałymi. Po drodze mija karczmę prowadzoną przez Jankiela. W gospodzie ksiądz Robak rozmawia ze zgromadzoną szlachtą o sytuacji politycznej. Zachęca do przygotowań do powstania przeciwko Rosjanom i przypomina o nadziejach związanych z Napoleonem. Do wzbudzania patriotycznych nastrojów wykorzystuje między innymi tabakierę z wizerunkiem francuskiego cesarza.

W puszczy Wojski kieruje przygotowaniami do obławy. Myśliwi zajmują wyznaczone stanowiska, a naganiacze i psy mają wypłoszyć niedźwiedzia. Zwierzę początkowo wymyka się obławie, lecz w końcu kieruje się w stronę Tadeusza i Hrabiego. Obaj młodzieńcy znajdują się w niebezpieczeństwie. Próbują strzelać, ale nie potrafią powstrzymać drapieżnika. W ostatniej chwili pada celny strzał, który zabija niedźwiedzia i ratuje myśliwych.

Po zakończeniu polowania rozpoczyna się spór o to, kto oddał śmiertelny strzał. Gerwazy ustala, że kula pochodzi ze starej strzelby Horeszków. Okazuje się, że niedźwiedzia zabija ksiądz Robak, który przejmuje broń i ratuje Tadeusza oraz Hrabiego. Bernardyn nie zabiega jednak o pochwały. Woli pozostać na uboczu, chociaż jego czyn wzbudza wdzięczność obecnych.

Po polowaniu myśliwi odpoczywają w lesie i jedzą przygotowany bigos. Wojski opowiada historię sporu Domejki i Dowejki, którzy z powodu podobieństwa nazwisk popadli w konflikt zakończony planowanym pojedynkiem. Dzięki pomysłowości Wojskiego udało się zapobiec tragedii i doprowadzić do pojednania przeciwników. Opowieść przerywają kolejne wydarzenia związane z polowaniem. Asesor i Rejent ponownie próbują rozstrzygnąć rywalizację swoich chartów, lecz zając zdoła uciec. Po zakończeniu wyprawy wszyscy wracają do Soplicowa.

Księga V. Kłótnia

Pod nieobecność myśliwych Telimena zastanawia się nad swoją przyszłością. Rozważa możliwość związania się z Hrabią, którego majątek zapewniłby jej dostatnie życie, lecz jednocześnie podoba jej się młody Tadeusz. Postanawia także zająć się wychowanką, Zosią, która dotychczas prowadziła proste życie na wsi. Przygotowuje dziewczynę do wejścia w towarzystwo, pouczając ją o odpowiednim stroju i zachowaniu.

Kiedy myśliwi wracają z lasu, Tadeusz widzi Zosię i ostatecznie rozpoznaje w niej dziewczynę spotkaną po przyjeździe. Rozumie, że popełnił błąd, utożsamiając ją z Telimeną. Odkrycie wprawia go w zakłopotanie, ponieważ wcześniej nawiązał romans ze starszą kobietą. Telimena zauważa zmianę w jego zachowaniu i czuje się urażona. Oddala się do Świątyni dumania, gdzie odnajduje ją Tadeusz. Podczas spotkania próbuje ją pocieszyć, a gdy kobietę atakują mrówki, pomaga jej oczyścić ubranie. Oboje godzą się i ponownie okazują sobie czułość, chociaż młodzieniec nadal jest zainteresowany Zosią.

Po powrocie do zamku rozpoczyna się uczta. Goście rozmawiają o polowaniu, a Wojski próbuje opowiedzieć historię sporu Rejtana z księciem Denassów. Sędzia zamierza natomiast wykorzystać spotkanie do zawarcia ugody z Hrabią w sprawie zamku. Rozmowę przerywa jednak Gerwazy, który przypomina prawa Horeszków do posiadłości. Klucznik zachowuje się agresywnie, a Protazy występuje z formalnym protestem. Dochodzi do gwałtownej kłótni, podczas której Gerwazy rzuca kluczami w woźnego, a Tadeusz wyzywa Hrabiego na pojedynek. Wojski powstrzymuje klucznika przed użyciem przemocy.

Po opuszczeniu zamku Hrabia i Gerwazy zastanawiają się, jak dalej prowadzić spór. Klucznik przekonuje, że postępowanie sądowe nie wystarczy do odebrania majątku Soplicom. Proponuje więc zajazd, czyli zbrojną wyprawę na Soplicowo. Hrabia zgadza się na ten plan, a Gerwazy postanawia zwrócić się o pomoc do szlachty dobrzyńskiej, znanej z odwagi i przywiązania do dawnych tradycji.

Księga VI. Zaścianek

Następnego ranka Sędzia rozmyśla o wydarzeniach w zamku. Uznaje, że jego honor został naruszony, dlatego poleca Protazemu dostarczenie pozwów przeciwko Hrabiemu i Gerwazemu. Woźny wyrusza z dokumentami, lecz mimo poszukiwań nie potrafi odnaleźć przeciwników gospodarza. Podczas swojej wyprawy przemieszcza się przez pola i zarośla konopi, w których można się łatwo ukryć.

Tymczasem Sędziego odwiedza ksiądz Robak. Duchowny jest zaniepokojony konfliktem o zamek, ponieważ prywatne spory mogą przeszkodzić w przygotowaniach do powstania przeciwko Rosjanom. Przypomina o planach Napoleona oraz potrzebie zjednoczenia miejscowej szlachty. Przekonuje także, że małżeństwo Tadeusza z Zosią mogłoby zakończyć dawną nienawiść między rodzinami. Sędzia zapewnia o gotowości do wspierania sprawy narodowej, lecz nadal nie chce ustąpić Hrabiemu. Robak postanawia więc udać się do innych przedstawicieli szlachty, aby przekonać ich do współpracy.

Narracja przenosi się następnie do zaścianka Dobrzyńskich. Jego mieszkańcy wywodzą się ze szlachty mazowieckiej, która osiedliła się na Litwie. Choć wielu prowadzi skromne życie, zachowują poczucie szlacheckiej godności i przywiązanie do polskich tradycji. Szczególnym szacunkiem cieszy się Maciej Dobrzyński, zwany Maćkiem nad Maćkami lub Maćkiem Rózeczką. Jest doświadczonym szlachcicem, który w młodości uczestniczył w walkach o ojczyznę. Wśród pozostałych mieszkańców wyróżniają się między innymi Maciej Chrzciciel, zwany Kropicielem, Brzytewka, Konewka i Sak. Gerwazy zamierza wykorzystać ich wojownicze usposobienie, aby nakłonić ich do wyprawy przeciwko Soplicom.

Księga VII. Rada

W zaścianku Dobrzyńskich gromadzi się szlachta, aby omówić możliwość wystąpienia przeciwko Rosjanom. Zebranie przybiera charakter burzliwej narady. Bartek Prusak, który posiada wiadomości o sytuacji politycznej w Europie, zaleca ostrożność i oczekiwanie na pewne informacje o planach Napoleona. Maciej Chrzciciel uważa natomiast, że nie należy zwlekać, lecz natychmiast chwycić za broń. Buchman wygłasza długie rozważania dotyczące prawa i organizacji władzy, czym wzbudza zniecierpliwienie zebranych.

Głos zabiera również stary Maciek Dobrzyński, który przestrzega przed bezmyślnym rozpoczynaniem walki. Przypomina, że nie każda wojna prowadzona przez obcego władcę musi oznaczać odzyskanie wolności przez Polaków. Obecny na naradzie Jankiel zachęca do zgody i podkreśla, że Sędzia Soplica nie jest wrogiem ojczyzny. Zwraca również uwagę na niebezpieczeństwo wynikające z obecności rosyjskich oddziałów w okolicy.

Wtedy na naradę przybywa Gerwazy Rębajło. Klucznik wykorzystuje wojownicze nastroje, aby skierować gniew szlachty przeciwko Soplicom. Przypomina zabójstwo Stolnika Horeszki i oskarża Sędziego o bezprawne korzystanie z rodzinnych dóbr. Przekonuje, że prawdziwym obowiązkiem zebranych jest najpierw ukaranie Sopliców. Niektórzy uczestnicy przypominają sobie własne zatargi z gospodarzem Soplicowa i zaczynają popierać Gerwazego. W ten sposób prywatna zemsta zostaje przedstawiona jako obrona szlacheckiej sprawiedliwości.

Bartek Prusak, Jankiel i stary Maciek próbują powstrzymać zgromadzonych. Maciek zdecydowanie potępia zamiar atakowania polskiego dworu zamiast walki przeciwko Rosjanom. Gdy jednak przybywa Hrabia ze swoimi ludźmi, zwolennicy wyprawy zyskują przewagę. Pod wpływem przemówień Gerwazego i wzburzenia szlachta dobrzyńska postanawia ruszyć na Soplicowo. Zebrani zaczynają przygotowywać broń, wznosząc okrzyki przeciwko Soplicom. Pierwotne plany walki z Rosjanami schodzą na dalszy plan.

Księga VIII. Zajazd

Wieczorem mieszkańcy Soplicowa gromadzą się przed dworem. Wojski opowiada o gwiazdach, a Podkomorzy wspomina komety, które w przeszłości miały zapowiadać ważne wydarzenia historyczne. Rozmowy schodzą na sytuację polityczną i możliwość wybuchu wojny. Tymczasem w swoim pokoju Sędzia ponownie rozmawia z księdzem Robakiem. Duchowny przestrzega przed skutkami konfliktu z Hrabią i przekonuje, że najważniejsze są przygotowania do powstania przeciwko Rosjanom. Zamierza również udać się do Dobrzyńskich, aby powstrzymać ich przed niepotrzebną walką.

Do Sędziego przychodzi następnie Tadeusz, który prosi o zgodę na wyjazd do Księstwa Warszawskiego i rozpoczęcie służby wojskowej. W rzeczywistości chce uciec od trudnej sytuacji uczuciowej. Kocha Zosię, lecz wcześniej związał się z Telimeną. Sędzia wyznaje, że sam planuje jego małżeństwo z Zosią. Zamiast radości słyszy jednak kolejne zastrzeżenia. Domyśla się, że bratanek ukrywa jakąś znajomość, i rozgniewany nakazuje mu poślubić dziewczynę.

Wkrótce Tadeusz spotyka Telimenę. Kobieta ma do niego pretensje, ponieważ od pewnego czasu jej unika. Młodzieniec próbuje tłumaczyć, że musi wyjechać do wojska, lecz Telimena proponuje wspólną podróż, a nawet małżeństwo. Kiedy Tadeusz odmawia, oskarża go o zdradę i porzucenie dla Zosi. Młodzieniec odchodzi przygnębiony. Dręczony wyrzutami sumienia, znajduje się nad wodą i przez chwilę rozważa odebranie sobie życia.

W pobliżu pojawia się jednak Hrabia ze swoimi uzbrojonymi ludźmi. Rozpoznaje Tadeusza i każe go zatrzymać. Następnie napastnicy wkraczają do Soplicowa i zaskakują domowników. Sędzia nie potrafi przeciwstawić się przeważającym siłom. Wkrótce przybywa również szlachta dobrzyńska prowadzona przez Gerwazego. Zajazd kończy się zajęciem majątku Sopliców. Protazy odmawia uznania praw napastników, wygłasza formalny protest i ucieka, ukrywając się wśród konopi.

Uczestnicy zajazdu zaczynają plądrować gospodarstwo. Zabierają żywność, zabijają zwierzęta i przeszukują zabudowania. Szczególnie cierpi ptactwo, którym opiekuje się Zosia. Gerwazy odnajduje piwnice i poleca wynieść beczki z alkoholem. Wkrótce rozpoczyna się uczta, podczas której napastnicy jedzą, piją i świętują zwycięstwo. Zajęci zabawą, zapominają o zabezpieczeniu zdobytego majątku. Większość uczestników zajazdu zasypia po pijaństwie, pozostawiając się bezbronnymi wobec niespodziewanego ataku.

Księga IX. Bitwa

Rankiem do Soplicowa przybywa oddział rosyjskiego wojska. Napastnicy, którzy poprzedniej nocy świętowali zdobycie majątku, zostają zaskoczeni podczas snu. Żołnierze otaczają ich, odbierają broń i aresztują uczestników zajazdu. Niektórzy Dobrzyńscy zostają zakuci w dyby. Rosyjskim oddziałem dowodzą major Płut i kapitan Ryków. Sędzia próbuje porozumieć się z oficerami, aby zapobiec zesłaniu zatrzymanych na Syberię. Płut żąda jednak ogromnego okupu i grozi surowymi karami.

Wkrótce do Soplicowa przybywa ksiądz Robak, który przywozi żywność i alkohol. Bernardyn próbuje zdobyć zaufanie rosyjskich dowódców, a następnie odwrócić ich uwagę od jeńców. Żołnierze otrzymują mocne trunki, które mają osłabić ich czujność. W tym czasie sprzymierzeńcy Robaka przygotowują broń i szukają możliwości uwolnienia zatrzymanych. Do bezpośredniego starcia doprowadza zachowanie majora Płuta, który zaczyna natarczywie zalecać się do Telimeny. Oburzony Tadeusz uderza rosyjskiego oficera w twarz. Wkrótce padają pierwsze strzały i rozpoczyna się walka.

Szlachta dobrzyńska odzyskuje broń i przyłącza się do starcia. Maciej Chrzciciel walczy swoim ciężkim Kropidełkiem, Brzytewka posługuje się szablą, a Konewka wykorzystuje broń palną. Stary Maciek również uczestniczy w bitwie, korzystając z wieloletniego doświadczenia. Rosjanie początkowo są zaskoczeni, lecz kapitan Ryków szybko organizuje obronę. Ustawia żołnierzy w zwartym szyku i rozpoczyna ostrzał przeciwników.

Do walki przyłącza się Hrabia ze swoimi ludźmi. Podczas konnego ataku znajduje się w niebezpieczeństwie, gdy jego koń upada, a rosyjscy strzelcy mogą łatwo go zabić. Ksiądz Robak osłania Hrabiego własnym ciałem i zostaje ciężko postrzelony. Dzięki poświęceniu duchownego Hrabia unika śmierci. Tadeusz walczy z Rosjanami, wykorzystując umiejętności strzeleckie. Major Płut, rozgniewany jego zachowaniem, oskarża go o tchórzostwo. Podczas próby honorowego pojedynku rosyjski dowódca dopuszcza się podstępu, nakazując jednemu z żołnierzy potajemnie strzelić do młodzieńca. Zdradzieckie zachowanie doprowadza do ponownego zaostrzenia walk.

O wyniku bitwy przesądza fortel Wojskiego. Z pomocą Protazego i innych domowników doprowadza do przewrócenia ciężkiej konstrukcji służącej do przechowywania serów. Budowla spada na rosyjskich żołnierzy, niszcząc ich szyk i wywołując zamieszanie. Polacy wykorzystują tę okazję do kolejnego ataku. Gerwazy walczy swoim ogromnym Scyzorykiem, a Dobrzyńscy rozbijają pozostałe grupy przeciwników. Kapitan Ryków próbuje jeszcze dowodzić obroną, lecz ostatecznie składa broń i uznaje zwycięstwo Polaków. Podkomorzy nakazuje oszczędzić jeńców i udzielić pomocy rannym. Zwycięzcy zdają sobie jednak sprawę, że rosyjskie władze mogą potraktować wydarzenia jako bunt i surowo ukarać jego uczestników.

Księga X. Emigracja. Jacek.

Po zakończeniu bitwy nad Soplicowem rozpętuje się burza, która utrudnia podróżowanie i przekazywanie wiadomości. Daje to zwycięzcom chwilę wytchnienia przed możliwą reakcją rosyjskich władz. W domu Sędziego odbywa się narada dotycząca dalszych losów uczestników starcia. Obecny jest również kapitan Ryków, który zapewnia, że nie żywi do Polaków osobistej urazy. Odmawia przyjęcia łapówki dla siebie, lecz proponuje przedstawienie wydarzeń w sposób korzystny dla Sopliców. Ostrzega jednak, że major Płut może oskarżyć Polaków o zbrojny bunt.

Gerwazy zachowuje się tajemniczo i daje do zrozumienia, że Płut już nikogo nie oskarży. Jego słowa sugerują, że pozbawił rosyjskiego dowódcę życia. Ksiądz Robak potępia możliwość zabicia bezbronnego człowieka, przypominając o chrześcijańskim obowiązku przebaczenia. Tymczasem Podkomorzy uznaje, że mimo zwycięstwa część szlachty nie może bezpiecznie pozostać na Litwie. Tadeusz, Hrabia i najbardziej zaangażowani uczestnicy walki mają udać się do Księstwa Warszawskiego, aby wstąpić do polskiego wojska.

Przed wyjazdem Tadeusz spotyka się z Zosią. Przyznaje, że darzy ją uczuciem, ale nie chce wiązać jej obietnicą małżeństwa, skoro nie wie, czy przeżyje wojnę. Dziewczyna przyjmuje jego decyzję ze wzruszeniem i podarowuje mu religijne pamiątki, które mają towarzyszyć mu podczas służby. Hrabia również przygotowuje się do wyjazdu, a Telimena ofiarowuje mu pamiątkę. Ksiądz Robak, mimo ciężkich ran, żegna Tadeusza ze szczególnym wzruszeniem. Nie wyjawia jednak młodzieńcowi, dlaczego tak bardzo zależy mu na jego losie.

Po odjeździe emigrantów bernardyn prosi o pozostanie przy nim Sędziego i Gerwazego. Zdaje sobie sprawę, że zbliża się śmierć. W obecności obu mężczyzn wyznaje: „Jam jest Jacek Soplica”. Okazuje się, że tajemniczy duchowny jest ojcem Tadeusza i starszym bratem Sędziego. Gerwazy reaguje gwałtownie na wiadomość, że przez cały czas przebywał w pobliżu zabójcy Stolnika Horeszki. Jacek prosi jednak, aby pozwolono mu opowiedzieć o swoim życiu i wyjaśnić okoliczności dawnej zbrodni.

Jacek wspomina młodość, kiedy był porywczym i dumnym szlachcicem, cieszącym się dużą popularnością wśród okolicznej ludności. Stolnik Horeszko chętnie przyjmował go w zamku, ponieważ korzystał z jego wpływów podczas sejmików. Jacek zakochał się w Ewie Horeszkównie, córce gospodarza. Dziewczyna odwzajemniała jego uczucie, lecz Stolnik nie chciał wydać jej za uboższego szlachcica. Odtrącony Soplica poczuł się upokorzony. Z rozpaczy ożenił się z inną kobietą, której nie kochał. Małżeństwo nie przyniosło mu szczęścia, a jego żona wkrótce zmarła, pozostawiając małego Tadeusza.

Jacek opowiada następnie o dniu śmierci Stolnika. Przechodził w pobliżu zamku, kiedy trwał rosyjski napad. Obrońcy stawiali skuteczny opór, a napastnicy zaczęli się wycofywać. Na murach pojawił się Stolnik, który świętował zwycięstwo. Widok dawnego prześladowcy wywołał u Jacka gwałtowny przypływ gniewu. Pochwycił porzuconą rosyjską broń i zastrzelił Stolnika. Nie działał jednak na rozkaz Rosjan i nie był ich wspólnikiem. Okoliczności zabójstwa sprawiły jednak, że uznano go za zdrajcę. Po śmierci Stolnika część majątku Horeszków została skonfiskowana i przyznana rodzinie Sopliców.

Jacek wyjaśnia, że nie chciał korzystać z dóbr uzyskanych wskutek popełnionej zbrodni. Opuścił kraj, pozostawiając syna pod opieką brata, i postanowił odkupić winy. Wstąpił do zakonu bernardynów, przyjął imię Robak i rozpoczął działalność patriotyczną. Walczył u boku polskich żołnierzy, wykonywał niebezpieczne misje i wielokrotnie narażał życie. Troszczył się także o Zosię, osieroconą córkę Ewy Horeszkówny. Planował jej małżeństwo z Tadeuszem, aby pogodzić rodziny i wynagrodzić dawną krzywdę.

Robak wyjaśnia, że przybył na Litwę, aby przygotować miejscową szlachtę do powstania, które miało wesprzeć armię Napoleona. Konflikt o zamek i zajazd pokrzyżowały jednak jego plany. Podczas polowania uratował Tadeusza i Hrabiego, a w bitwie osłonił Hrabiego przed kulami, ponieważ pragnął wynagrodzić krzywdy Horeszków. Po wysłuchaniu spowiedzi Gerwazy ujawnia ważną tajemnicę. Mówi, że umierający Stolnik uczynił znak krzyża w stronę Jacka, przebaczając mu zabójstwo. Wiadomość przynosi Soplicy wielką ulgę. W ostatnich godzinach życia dowiaduje się również o przygotowaniach do wojny Napoleona z Rosją. Umocniony nadzieją na odzyskanie niepodległości, przyjmuje sakramenty i umiera po wyznaniu swojej tajemnicy.

Księga XI. Rok 1812

Wiosną 1812 roku na Litwie panuje niezwykłe poruszenie. Mieszkańcy wsi i miasteczek oczekują wiadomości o działaniach Napoleona. Wkrótce wojska francuskie i sprzymierzone oddziały polskie przekraczają Niemen. Polacy wiążą z nadchodzącą wojną nadzieję na odzyskanie niepodległości. W okolicy Soplicowa kwaterują znani polscy dowódcy, między innymi generałowie Jan Henryk Dąbrowski, Karol Kniaziewicz, Stanisław Małachowski, Giedroyć i Grabowski. Sędzia przygotowuje uroczyste przyjęcie, a Wojski nadzoruje organizację wielkiej uczty.

Uroczystości rozpoczynają się nabożeństwem, w którym uczestniczą mieszkańcy okolicznych wsi, szlachta i żołnierze. Po jego zakończeniu Podkomorzy ogłasza ważną wiadomość dotyczącą Jacka Soplicy. Przypomina, że przed laty uznano go za zdrajcę z powodu zabójstwa Stolnika Horeszki. Wyjaśnia jednak, że Jacek nie zmarł na obczyźnie, lecz jako ksiądz Robak przez wiele lat służył ojczyźnie. Przedstawia jego zasługi wojenne, działalność konspiracyjną oraz udział w przygotowaniach do powstania na Litwie. Ogłasza również, że Napoleon przyznał mu odznaczenie Legii Honorowej.

W imieniu władz Podkomorzy oznajmia pośmiertne przywrócenie Jackowi Soplicy dobrego imienia. Podkreśla, że późniejsze czyny zmazały dawną hańbę. Następnie zawiesza Krzyż Legii Honorowej na grobie zmarłego, a zgromadzeni odmawiają modlitwę za jego duszę. Po uroczystości Sędzia zaprasza wszystkich na ucztę. W pobliżu dworu spotykają się Gerwazy i Protazy, którzy rozmawiają o zbliżającym się zakończeniu sporu o zamek. Obaj zgadzają się, że małżeństwo Tadeusza z Zosią może ostatecznie pogodzić Sopliców i Horeszków.

W ogrodzie Tadeusz rozmawia z Zosią o ich przyszłości. Powraca do Soplicowa jako oficer polskiego wojska, z ręką unieruchomioną wskutek odniesionych ran. Chce mieć pewność, że dziewczyna naprawdę go kocha i nie zgadza się na małżeństwo wyłącznie pod wpływem opiekunów. Zapewnia, że jest gotów poczekać, jeżeli nie jest przekonana do związku. Zosia odpowiada, że pamięta ich pożegnanie przed wyjazdem i podczas jego nieobecności często o nim myślała. Przyznaje nieśmiało, że to właśnie Tadeusza darzy uczuciem. Oboje mogą więc przygotowywać się do zaręczyn.

W tym samym czasie Telimena szykuje się do uroczystości, podczas której ma wystąpić jako narzeczona Rejenta. Jej przygotowania przedłużają się, a Rejent pomaga wybierać ozdoby i odpowiedni strój. Tymczasem Asesor i Rejent postanawiają wykorzystać ostatnią okazję do rozstrzygnięcia dawnego zakładu. Ich charty, Sokół i Kusy, ruszają za zającem i chwytają go równocześnie. Wojski ogłasza remis, co kończy wieloletni spór. Obaj właściciele godzą się i wymieniają cenne przedmioty, które wcześniej stanowiły stawkę zakładu.

Po zakończeniu polowania goście gromadzą się w zamku. Sędzia przedstawia polskim dowódcom Tadeusza i Zosię jako pierwszą parę narzeczonych. Dziewczyna ma na sobie prosty strój litewski, który zachwyca generałów i przypomina im rodzinne strony. Wśród gości znajduje się również Hrabia, który powraca z wojska jako pułkownik. Następnie zostają przedstawieni Asesor i Tekla Hreczeszanka. Trzecią parę stanowią Rejent i Telimena, na których pozostali muszą czekać z powodu przedłużających się przygotowań. Soplicowo szykuje się do uroczystości mającej połączyć trzy pary narzeczonych.

Księga XII. Kochajmy się

W zamku rozpoczyna się uroczysta uczta na cześć polskich generałów i narzeczonych. Wojski kieruje przebiegiem przyjęcia, wskazując gościom miejsca zgodnie z dawną hierarchią. Najważniejsze miejsce zajmuje Podkomorzy, obok którego zasiadają generałowie Dąbrowski i Kniaziewicz. Tymczasem Sędzia wychodzi na dziedziniec, gdzie odbywa się osobna uczta dla mieszkańców wsi. Pomagają mu Tadeusz i Zosia, którzy zgodnie ze staropolskim zwyczajem osobiście usługują swoim poddanym.

W zamkowej sali uwagę gości przyciąga niezwykły serwis stołowy wykonany z drogocennych materiałów. Jego ozdoby przedstawiają sceny z życia dawnej polskiej szlachty, między innymi sejmiki i uczty. Wojski wyjaśnia znaczenie poszczególnych dekoracji oraz opowiada o historii serwisu. Podczas posiłku podawane są liczne potrawy przygotowane według dawnych przepisów. Wojski prezentuje generałowi Dąbrowskiemu księgę kucharską zawierającą wskazówki dotyczące organizowania wystawnych uczt. Następnie ofiarowuje mu książkę jako pamiątkę.

Wśród obecnych znajduje się stary Maciek Dobrzyński, który nie podziela bezgranicznego zachwytu nad Napoleonem. Przypomina, że Polacy powinni przede wszystkim polegać na własnych siłach. Oburza go również widok Rejenta ubranego zgodnie z francuską modą, a nie w tradycyjny strój szlachecki. Niezadowolony Maciek opuszcza towarzystwo. Ważnym wydarzeniem jest także spotkanie Gerwazego z generałem Kniaziewiczem. Klucznik przynosi swój słynny Scyzoryk, opowiada o jego historii i ofiarowuje go generałowi, uznając, że jest godnym właścicielem tak niezwykłej broni.

Podczas przyjęcia dochodzi również do nieporozumienia między Hrabią a Telimeną. Hrabia dowiaduje się, że kobieta zamierza poślubić Rejenta, choć wcześniej okazywała zainteresowanie właśnie jemu. Czuje się zawiedziony i oskarża ją o niestałość uczuć. Telimena sugeruje, że mogłaby zmienić plany, gdyby Hrabia rzeczywiście chciał ją poślubić. Młody arystokrata nie decyduje się jednak na małżeństwo. Ostatecznie Telimena pozostaje narzeczoną Rejenta, a Hrabia kieruje zainteresowanie ku jednej z córek Podkomorzego.

Przed rozpoczęciem zabawy Tadeusz przeprowadza z Zosią ważną rozmowę. Wyjaśnia, że jako przyszli właściciele majątku nie powinni utrzymywać chłopów w poddaństwie. Uważa, że skoro Polacy walczą o wolność ojczyzny, powinni również zadbać o wolność mieszkańców swoich wsi. Proponuje uwolnienie chłopów i przekazanie im na własność uprawianej ziemi. Uprzedza narzeczoną, że decyzja zmniejszy ich dochody, ale Zosia nie sprzeciwia się jego planowi. Zapewnia, że nie zależy jej na bogactwie i chętnie będzie prowadzić skromne gospodarstwo.

Rozmowę słyszy Gerwazy, który początkowo nie rozumie decyzji młodych. Jest przywiązany do dawnego porządku społecznego i obawia się skutków uwolnienia poddanych. Ostatecznie uznaje jednak wolę Zosi. Proponuje nawet nadanie chłopom herbów szlacheckich, aby zapewnić im trwałą pozycję społeczną. Następnie ujawnia, że w zamku ukryty jest skarb należący do Horeszków, zawierający cenne naczynia, ozdoby i inne wartościowe przedmioty. Gerwazy przez lata strzegł go przed Rosjanami. Oświadcza, że majątek należy do Zosi i może pomóc narzeczonym w prowadzeniu gospodarstwa. Wkrótce pleban ogłasza chłopom decyzję o nadaniu im wolności i ziemi, co wywołuje ogromną radość.

Po zakończeniu uczty rozpoczynają się przygotowania do tańców. Sędzia proponuje występ miejscowego muzyka, Jankiela, słynnego cymbalisty. Początkowo Jankiel nie chce występować przed tak znamienitym towarzystwem, lecz na prośbę Zosi zgadza się zagrać. Rozpoczyna koncert przypominający najważniejsze wydarzenia z historii Polski. Pierwsza melodia przywołuje uchwalenie Konstytucji 3 maja. Następnie pojawiają się nieprzyjemne dźwięki, nawiązujące do konfederacji targowickiej i zdrady reformatorów.

W kolejnej części koncertu Jankiel przypomina rzeź Pragi podczas powstania kościuszkowskiego oraz cierpienia narodu związane z rozbiorami. Muzyka staje się dramatyczna i wzbudza poruszenie wśród słuchaczy. Następnie cymbalista przechodzi do melodii związanych z losem polskich żołnierzy walczących na obczyźnie. W końcu rozbrzmiewa „Mazurek Dąbrowskiego”, który zgromadzeni natychmiast rozpoznają. Generał Dąbrowski jest głęboko wzruszony. Podchodzi do Jankiela, dziękuje mu za występ i ściska jego dłoń.

Po koncercie rozpoczyna się uroczysty polonez. Tańcowi przewodzi Podkomorzy, który zaprasza Zosię. Jest mistrzem dawnych tańców i prowadzi dziewczynę z niezwykłą godnością. Pozostałe pary podążają za nimi, tworząc kolejne figury. Do zabawy przyłączają się polscy oficerowie, szlachta i mieszkańcy okolicy. Wśród uczestników panuje radość związana z przybyciem polskiego wojska oraz pojednaniem dawnych przeciwników.

Tadeusz i Zosia są zaręczeni, a ich związek łączy rodziny Sopliców i Horeszków. Asesor i Rejent kończą wieloletni spór, Gerwazy godzi się z dawnymi przeciwnikami, a mieszkańcy Soplicowa świętują decyzję o nadaniu chłopom wolności i ziemi. Uroczystość kończy się wspólną zabawą i zgodą między uczestnikami. Narrator zamyka opowieść zapewnieniem, że sam uczestniczył w uczcie, a zapamiętane wydarzenia przedstawia w swoich księgach. Poemat nie opisuje jednak późniejszego ślubu Tadeusza i Zosi ani dalszych losów uczestników wyprawy Napoleona na Rosję.

Epilog

W epilogu narrator przenosi uwagę z wydarzeń rozgrywających się w Soplicowie na własną sytuację emigracyjną. Wspomina pobyt w Paryżu oraz trudne położenie Polaków, którzy po klęsce walk o niepodległość musieli opuścić ojczyznę. Opisuje ich wzajemne pretensje, kłótnie, rozczarowania i poczucie osamotnienia. Przyznaje, że nieustanne wiadomości o cierpieniach kraju pogłębiają rozpacz emigrantów. Ludzie, którzy stracili ojczyznę, zaczynają niekiedy zwracać gniew przeciwko sobie.

Narrator wyjaśnia, dlaczego w swoim utworze skupia się na wydarzeniach z dawnych lat, a nie na niedawnych tragediach narodu. Wspomnienia klęsk, prześladowań i rozlewu krwi są dla niego zbyt bolesne, aby mógł spokojnie o nich opowiadać. Zamiast tego pragnie powrócić myślami do kraju dzieciństwa, wspominając rodzinne strony, domy, ogrody, pola i ludzi, wśród których dorastał. Wyraża nadzieję, że nadejdzie czas, kiedy Polacy odzyskają wolność. Marzy również, aby jego opowieść dotarła do mieszkańców rodzinnych stron, a nie pozostała wyłącznie lekturą emigrantów. Epilog kończy się wspomnieniem utraconej ojczyzny i pragnieniem zachowania jej obrazu dla przyszłych pokoleń.