Ojczyzna to pojęcie trudne do jednoznacznego zdefiniowania, a jego znaczenia potrafią różnić się w zależności od światopoglądu człowieka, czasów i sytuacji polityczno-historycznej danej epoki. Bardzo trafnie zauważa to i charakteryzuje literatura polska, która – poprzez skomplikowaną historię naszego kraju na przełomie ostatnich kilku wieków – wiele miała okazji do refleksji na ten temat. Czytając ją, dostrzec możemy wiele różnych postaw, które mogą w rozmaity sposób wyrażać miłość do ojczyzny.
To opracowanie tematu matury próbnej CKE z 2025 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Latarnik
Zabory to jeden z najbardziej tragicznych rozdziałów polskiej historii. Przedefiniował on polskość, patriotyzm i pojęcie poświęcenia się dla ojczyzny. Wielu Polaków wykazało się wówczas najwyższą miłością wobec swojego kraju, biorąc udział w powstaniach i oddając życie za wolność Polski. Ci, którzy przeżyli, często poddawani byli represjom ze strony zaborców, a by ich uniknąć, musieli – niejednokrotnie na zawsze – opuścić ojczystą ziemię.
Taki los spotkał głównego bohatera noweli autorstwa Henryka Sienkiewicza, pt. Latarnik – Skawińskiego. Po upadku powstania listopadowego przez czterdzieści lat szukał on dla siebie nowego domu, gdzie mógłby zapracować na spokojną starość. W końcu los skierował go do Aspinwall, gdzie objął posadę latarnika. Pracował rzetelnie i ciężko do momentu, kiedy niespodziewanie otrzymał paczkę zawierającą literaturę polską, m.in. Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Lektura tego dzieła, mówiącego o tęsknocie do ojczyzny piękną poetycką polszczyzną, zawładnęła Skawińskim, który ze wzruszenia zapomniał o swoich obowiązkach i doprowadził do rozbicia się łodzi. Został zwolniony ze stanowiska i musiał szukać swojego miejsca na nowo. Jego miłość do ojczyzny wyrażała się więc nie tylko w udziale w powstaniu, lecz także w ogromnej tęsknocie za utraconym krajem, która trwała w jego sercu przez całe życie.
Lalka
Inną postawę – aktywną i odpowiedzialną – przyjął Stanisław Wokulski, bohater Lalki Bolesława Prusa. Był to typowy człowiek epoki pozytywizmu – doceniał pracę i patriotyzm rozumiał jako powolne dążenie całego społeczeństwa do niezależności gospodarczej i ekonomicznej. Wokulski w młodości wziął udział w powstaniu styczniowym, co przypłacił kilkuletnim zesłaniem na Syberię. To jednak doświadczenie nie złamało go, lecz zmieniło jego pogląd na walkę o wolność. Od tej pory starał się stawiać na codzienną, być może powolną, ale systematyczną pracę na rzecz społeczeństwa i narodu. Gdy sam się wzbogacił, nie zapominał o tych, do których los się nie uśmiechnął. Wspomagał finansowo ludzi, w których widział potencjał, a którym w życiu powinęła się noga. Wierzył, że ludzie ci, gdy staną na nogi finansowo, będą w stanie pracować i w ten sposób przyczyniać się do powolnego wzrostu gospodarczego, a przez to do wzrostu dobrobytu w ojczyźnie.
Wokulski miał w planach również stworzenie wielkiej spółki handlowej, która stworzyłaby setki miejsc pracy, a w perspektywie wielu lat stałaby się prężnym ośrodkiem biznesu na ziemiach polskich. To jednak wymagało zaangażowania bogactw arystokracji, która nie miała zamiaru poświęcać własnych pieniędzy dla dobra narodu. Oni z kolei woleli tylko mówić o swojej miłości do Polski, zamiast cokolwiek robić. Wokulski więc w swoim działaniu był osamotniony. Można jednak powiedzieć, że był wyznawcą patriotyzmu aktywnego, który nie opierał się na górnolotnych hasłach, lecz na działaniu – powolnym i mozolnym, ale mającym rzeczywiste przełożenie na poprawę losu społeczeństwa w perspektywie wielu lat.
Inne przykładowe konteksty
Kamienie na szaniec
Książka przedstawia patriotyzm pokolenia Kolumbów, dla których miłość do ojczyzny oznaczała gotowość do najwyższej ofiary. Alek, Zośka i Rudy są bardzo młodzi, a jednak świadomie wybierają działalność konspiracyjną. Ich patriotyzm nie jest pustym hasłem, lecz codziennym działaniem – małym sabotażem, kolportażem, akcjami zbrojnymi. Miłość do Polski wyraża się u nich poprzez odpowiedzialność i solidarność. Bohaterowie ryzykują życie nie tylko dla idei, lecz także dla przyjaciół. Widać tu patriotyzm romantyczny, oparty na poświęceniu, ale jednocześnie niezwykle dojrzały moralnie. Ich postawa pokazuje, że ojczyzna może stać się wartością nadrzędną wobec osobistego bezpieczeństwa.
Syzyfowe prace
W powieści patriotyzm przyjmuje formę cichego oporu wobec rusyfikacji. Marcin Borowicz początkowo ulega wpływom zaborcy i stopniowo traci więź z polskością. Dopiero recytacja „Reduty Ordona” budzi w nim świadomość narodową. Miłość do ojczyzny objawia się tu jako odzyskanie języka, kultury i pamięci historycznej. Młodzi bohaterowie zaczynają czytać zakazaną literaturę i pielęgnować polską tradycję. Ich patriotyzm nie polega na walce z bronią w ręku, lecz na zachowaniu tożsamości. To przykład postawy duchowej i intelektualnej.
Konrad Wallenrod
Tytułowy bohater wybiera drogę podstępu, aby osłabić wroga od środka. Jego patriotyzm jest tragiczny i pełen dylematów moralnych. Konrad Wallenrod poświęca własne szczęście i dobre imię. Działa w samotności, skazany na niezrozumienie. To przykład patriotyzmu konspiracyjnego, opartego na poświęceniu jednostki dla dobra wspólnoty. Mickiewicz pokazuje, że miłość do ojczyzny może prowadzić do dramatycznych wyborów.
Podsumowanie
Powyższe przykłady literackie dowodzą, że miłość do ojczyzny potrafi mieć wiele oblicz. Każdy z nas może pracować na rzecz swojego kraju na swój sposób – nie zawsze musi to być walka z bronią w ręku. Dużo lepiej, kiedy jest to świadoma postawa obywatelska, wyrażająca się w odpowiedzialnym życiu, rzetelnym podejściu do pracy i codziennej, zwykłej uczciwości wobec siebie i innych ludzi. Uważam, że taka postawa, choć jest mniej spektakularna, ma dużo większe szanse na powodzenie, choć jest to zawsze perspektywa wielu długich lat, na co trzeba być gotowym.