Kultura średniowiecza wykształciła kilka bardzo silnych archetypów, z których wiele – choć oczywiście w zmienionej i dostosowanej do trendów różnych epok formie – przetrwało do dzisiaj. Czas częstych wojen wymagał istnienia mężczyzn, którzy byliby w stanie bronić nie tylko swoich bliskich i domów, lecz także całych państw. Tak zrodziło się rycerstwo, czyli militarna elita, której członkami mogli zostać tylko najwybitniejsi. Z czasem zarówno same wojny, jak i to, co wyczyniali w ich trakcie rycerze, obrosło swego rodzaju romantyczną legendą. Człowiek w pełnej zbroi, na koniu i z mieczem przy boku urastał do rangi symbolu waleczności, uczciwości, lojalności, patriotyzmu oraz wiary. Ów etos przetrwał w wielu średniowiecznych legendach i dziełach literackich, dzięki którym możemy dowiedzieć się, jak istotną częścią średniowiecznych społeczeństw byli rycerze i jaki mieli wpływ na innych.
Spis treści
Kontekst 1 – Pieśń o Rolandzie
Pieśń o Rolandzie to chyba najsłynniejszy na całym świecie epos dotyczący typowego średniowiecznego rycerza europejskiego. Roland był jednym z najbardziej zasłużonych, doświadczonych i walecznych rycerzy króla Karola Wielkiego. Wsławił się zwłaszcza swoimi dokonaniami w czasie wojny z muzułmanami w Hiszpanii, czym dowiódł swojej niesamowitej lojalności nie tylko wobec króla, lecz także wobec samego Boga. Oto dwie najbardziej podstawowe cechy średniowiecznego rycerza – wiara i lojalność wobec władcy. Zaraz za nimi można by wymienić waleczność, a wręcz niezwyciężoność w walce bronią białą, a także odwagę na polu walki. Taki również był Roland – gdy chwytał za swój słynny miecz, nie miał sobie równych. Bardzo charakterystycznym momentem opowieści jest śmierć rycerza. Następuje ona po uciążliwej i niesprawiedliwej walce, kiedy to oddział Rolanda został zdradzony i napadnięty przez dużo większe siły wroga.
Roland uniósł się honorem i zakazał dęcia w róg, by wezwać samego króla – oznaczałoby to bowiem, że się przestraszył i że sam nie był w stanie poradzić sobie z niewiernymi, których uważał za gorszych, mniej ludzkich od siebie. Niestety walka z góry skazana jest na porażkę, jednak rycerz nie daje za wygraną, nawet kiedy zostaje na polu walki sam. Jeszcze ze śmiertelną raną pokonuje ostatnich wrogów, a następnie siada pod drzewem, z twarzą zwróconą ku Hiszpanii. W ten sposób dawał dowód, że walczył do końca i nie uląkł się wroga. Po duszę Rolanda przychodzą na ziemię anioły, co sprawia, że jego żywot i legenda nabierają wręcz rysów hagiograficznych. Oto jeden z najsilniejszych wzorców średniowiecza – nieustraszony i wierny rycerz, dla którego ojczyzna, lojalność wobec króla oraz wiara w Boga są najwyższymi wartościami, zaś nieuczciwość, strach czy ucieczka – najcięższą hańbą.
Kontekst 2 – Trzej muszkieterowie
Wzorzec etosu rycerskiego przetrwał długie stulecia i pojawiał się w innych czasach oraz innych powieściach, choć bywał traktowany już z dużo większym przymrużeniem oka. Można powiedzieć, że średniowieczny etos rycerski stał się swego rodzaju motywem literackim, z którego chętnie i często korzystali twórcy kolejnych epok, modyfikując go przez pryzmat własnej wyobraźni i wrażliwości. Trudno nie zgodzić się z tym, że echem średniowiecznych rycerzy byli choćby Atos, Portos, Aramis i D’Artagnan, czyli bohaterowie Trzech muszkieterów Aleksandra Dumasa. To oczywiście literatura spod znaku „płaszcza i szpady”, która miała dawać ludziom rozrywkę, a nie wyznaczać społeczne wzorce, jednak był to styl oparty głęboko na tradycji średniowiecza.
Inne przykładowe konteksty
Krzyżacy
Postać Zbyszka z Bogdańca ukazuje młodego rycerza dojrzewającego do ideału średniowiecznego bohatera. Zbyszko kieruje się honorem, lojalnością wobec władcy oraz gotowością do obrony słabszych. W toku wydarzeń uczy się odpowiedzialności i znaczenia rycerskiej przysięgi. Bohater bierze udział w walkach, ryzykując życie dla ojczyzny i bliskich. Sienkiewicz pokazuje, że prawdziwy rycerz nie tylko walczy, lecz także przestrzega zasad moralnych i religijnych. Zbyszko staje się symbolem odwagi i wierności tradycji. Powieść przedstawia rycerstwo jako fundament średniowiecznego systemu wartości.
Władca Pierścieni – J.R.R. Tolkien
Aragorn reprezentuje rycerski ideał odwagi, honoru i wierności wspólnocie. Bohater nie dąży do władzy dla własnych korzyści, lecz traktuje ją jako obowiązek wobec ludzi. W bitwach wykazuje się męstwem i gotowością do poświęcenia życia za innych. Tolkien nawiązuje do średniowiecznego modelu rycerza chrześcijańskiego, podkreślając znaczenie moralnej czystości i odpowiedzialności. Aragorn inspiruje innych swoją postawą i staje się symbolem prawowitego władcy. Powieść ukazuje współczesną reinterpretację rycerskiego etosu. Bohater przypomina Rolanda swoją lojalnością i odwagą.
Rycerze okrągłego stołu
Rycerze króla Artura – m.in. Lancelot, Galahad czy Parsifal – kierują się kodeksem honorowym, który nakazuje im wierność władcy, obronę słabszych oraz walkę w imię sprawiedliwości. Szczególnym symbolem ich wspólnoty jest Okrągły Stół, przy którym wszyscy rycerze mają równe prawa i obowiązki, co podkreśla znaczenie solidarności i lojalności. Bohaterowie podejmują liczne wyprawy, często niebezpieczne, aby bronić królestwa lub odnaleźć święte relikwie, takie jak Graal. Ich działania mają nie tylko militarny, lecz także moralny i religijny charakter, ponieważ rycerstwo traktowane jest jako służba wyższym wartościom. W legendach arturiańskich szczególnie podkreśla się gotowość do poświęcenia życia dla dobra wspólnoty oraz konieczność zachowania czystości moralnej. Opowieści te utrwaliły w kulturze europejskiej obraz rycerza jako człowieka odważnego, szlachetnego i wiernego swoim zasadom, będącego strażnikiem ładu moralnego i społecznego.
Podsumowanie
W polskiej literaturze średniowiecznym etosem bardzo obficie posługiwał się choćby Henryk Sienkiewicz, pisząc swoją trylogię. Nie da się nie zauważyć zbieżności z Rolandem i innymi średniowiecznymi rycerzami, kiedy czyta się o takich postaciach, jak np. Jan Skrzetuski (Ogniem i mieczem), Andrzej Kmicic (Potop) czy Michał Wołodyjowski (Pan Wołodyjowski). Na pewno we współczesnej literaturze również udałoby się odnaleźć bohaterów, którzy w jakiś – choć na pewno w bardzo odległy i zmodyfikowany – sposób odzwierciedlaliby cechy najświetniejszych średniowiecznych rycerzy. Dzieje się tak, ponieważ wciąż istnieje potrzeba posiadania wzorców oraz przekonanie, że dobro, uczciwość, wierność i szlachetność powinny zwyciężać.