Każdy człowiek w swoim życiu spotyka się z różnorodnymi trudnościami, problemami i cierpieniem. Nie da się tego uniknąć, zwłaszcza że wiele z takich sytuacji zależy od czynników, na które nie ma się wpływu. To, na co ma się jednak wpływ, to sposób, w jaki dana osoba radzi sobie w takich chwilach. Każdy ma bowiem swoje sposoby, dzięki którym staje się to łatwiejsze. Można to zaobserwować także w literaturze, a mianowicie w takich dziełach jak „Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej, „Potop” Henryka Sienkiewicza, „Dżuma” Alberta Camusa oraz „Proszę państwa do gazu” Tadeusza Borowskiego.
To opracowanie tematu matury poprawkowej z 2025 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Nad Niemnem
„Nad Niemnem” to przede wszystkim opowieść o codziennych problemach społecznych, które rozgrywają się na tle większej tragedii narodowej, jaką była klęska powstania styczniowego. Orzeszkowa przedstawia tu zarówno problemy jednostki, jak i społeczności. Jednostką tą jest między innymi Marta Korczyńska, która żyje u swoich bogatych krewnych. Z powodu dumy i nierówności społecznych odrzuciła narzeczonego pochodzącego z chłopstwa, Anzelma Bohatyrowicza. Bała się bowiem degradacji społecznej i ciężkiej pracy. Ostatecznie jednak spędziła życie na usługiwaniu rodzinie Korczyńskich. Marta radzi sobie z trudnościami i ciężkim położeniem właśnie dzięki ciężkiej pracy i obowiązkowości. Skupia się na swoich zadaniach, które wypełnia jak najlepiej, stara się nie myśleć o utraconych szansach i młodości, która bezpowrotnie minęła. Praca jest zatem dla Marty sposobem na radzenie sobie z tym, co w życiu trudne i niesprawiedliwe. Zrozumiała też życiową lekcję, jaką zesłał jej los. Orzeszkowa pokazuje także, w jaki sposób społeczność radzi sobie ze zbiorową traumą klęski powstania styczniowego. Pielęgnowana jest zatem pamięć o jego uczestnikach, w okolicy znajduje się też zbiorowa mogiła, którą odwiedzają bohaterowie. Walczący w powstaniu są silnie idealizowani przez tych, którzy byli im bliscy, inni jednak nie chcą pamiętać o tym wydarzeniu.
Potop
„Potop” to dzieło Henryka Sienkiewicza, którego akcja rozgrywa się w trakcie potopu szwedzkiego. Główny bohater to Andrzej Kmicic, szlachcic-hulaka, który jest bardzo porywczy, impulsywny i gwałtowny, często problemy rozwiązuje agresją. Wszystko to doprowadza go do sytuacji, w której Kmicic stoi po stronie zdrajców kraju, a jego narzeczona nie chce go znać. W tej trudnej sytuacji Kmicicowi pomógł przede wszystkim jego upór, zawziętość i patriotyzm, który się w nim obudził. Miał mocne postanowienie zmiany, co symbolizowało nawet przyjęcie nowego imienia – pana Babinicza – i konsekwentnie dążył w tym kierunku. Dzięki temu Kmicic zasłynął jako prawdziwy patriota, uratował króla i odkupił wszystkie swoje winy. Przekonał także do siebie ukochaną. W trudnych chwilach Kmicic się nie załamał, lecz powziął poważne postanowienie zmiany, a ono przeprowadziło go przez kolejne trudności.
Dżuma
„Dżuma” to opis sytuacji granicznej, jaką była epidemia tytułowej choroby w Oranie. Camus zobrazował w swoim dziele różne postawy, jakie jego bohaterowie przyjęli w tym trudnym czasie. Przykładowo doktor Rieux poświęcił wszystkie swe siły ratowaniu chorych i szukaniu lekarstwa, co pomogło mu przetrwać trudny okres zarazy, z kolei ojciec Paneloux szukał oparcia w wierze, aż wreszcie śmierć dziecka nadszarpnęła jego pewność, że choroba to kara za grzechy. Musiał zatem ponownie przemyśleć swoje podejście do epidemii. Z kolei dla Cottarda dżuma była wybawieniem od odpowiedzialności za przestępstwa, które popełnił wcześniej, i praktycznie cieszył się jej nadejściem.
Opowiadania Borowskiego
„Proszę państwa do gazu” Borowskiego to kolejny tekst o sytuacji granicznej, tym razem o pobycie w obozie koncentracyjnym. Bohater i zarazem narrator opisuje codzienne życie w miejscu, w którym śmierć i cierpienie spotykają każdego. W jego przypadku radzenie sobie z trudnościami polega na zmianie świadomości i postawy, na zaakceptowaniu losu oraz dostosowaniu się do warunków obozowych, w których dobro i moralność schodzą zdecydowanie na dalszy plan. Nie da się tam bowiem funkcjonować, gdy myśli się jak człowiek wolny.
Inne przykładowe konteksty
Kamienie na szaniec
Bohaterowie tej książki funkcjonują w rzeczywistości okupacyjnej, w której codziennością są łapanki, aresztowania i śmierć. Mimo to potrafią zachować równowagę psychiczną. Źródłem ich siły jest przede wszystkim przyjaźń. Relacja Alka, Zośki i Rudego opiera się na wzajemnym zaufaniu i lojalności. Dzięki temu żaden z nich nie czuje się samotny wobec zagrożeń. Ogromną rolę odgrywa również poczucie sensu działania. Młodzi bohaterowie wiedzą, że ich wysiłek służy ojczyźnie. Działalność konspiracyjna daje im poczucie sprawczości. W trudnych chwilach pomaga im także jasno określony system wartości wyniesiony z domu i harcerstwa. To właśnie wspólnota, idea oraz wiara w sens poświęcenia sprawiają, że potrafią mierzyć się z cierpieniem.
Opowieść wigilijna
Ebenezer Scrooge żyje w duchowej pustce i samotności. Jego życie jest pozbawione radości i więzi z innymi. Przełom następuje, gdy uświadamia sobie konsekwencje własnych wyborów. Zmiana postawy i otwarcie się na drugiego człowieka sprawiają, że zyskuje nową energię do życia. Dickens pokazuje, że człowiekowi łatwiej mierzyć się z problemami, gdy przestaje być egoistą. Wspólnota, empatia i hojność budują poczucie sensu. Nadzieja rodzi się z przemiany wewnętrznej.
Zbrodnia i kara
Raskolnikow przeżywa ogromne cierpienie psychiczne po dokonaniu zbrodni. Jego izolacja pogłębia rozpacz. Przełom następuje dzięki relacji z Sonią. Miłość i bezwarunkowe wsparcie dziewczyny pozwalają mu przyznać się do winy. Pokora oraz akceptacja kary przynoszą ukojenie. Dostojewski pokazuje, że człowiek łatwiej znosi cierpienie, gdy nie jest sam. Wiara i miłosierdzie drugiej osoby pomagają odnaleźć drogę wyjścia z kryzysu.
Podsumowanie
Przywołane utwory literackie pokazują, że sposób radzenia sobie z cierpieniem i trudnościami zależy od postawy człowieka, jego systemu wartości oraz siły charakteru. Bohaterowie odnajdują oparcie w pracy, jak Marta Korczyńska, w moralnej przemianie i patriotyzmie, jak Andrzej Kmicic, w poczuciu obowiązku i solidarności z innymi, jak doktor Rieux, lub w przystosowaniu się do skrajnych warunków, jak narrator opowiadań Borowskiego. Literatura ukazuje, że choć człowiek nie ma wpływu na wszystkie wydarzenia swojego życia, to zawsze może zdecydować, jak na nie odpowie. To właśnie wybór postawy wobec cierpienia decyduje o zachowaniu godności, moralności i człowieczeństwa nawet w najbardziej dramatycznych okolicznościach.