Wolność jest jedną z najważniejszych wartości w życiu zarówno jednostek, jak i całych społeczeństw, a jej utrata zawsze prowadzi do cierpienia i niesprawiedliwości. Wolność jest jedną z najważniejszych rzeczy w życiu nie tylko pojedynczych ludzi, lecz także całych zbiorowości, w których żyją. Niestety historia ludzkości obfituje w wiele momentów, w których ta właśnie wolność odbierana była zarówno indywidualnościom, jak i całym społeczeństwom lub narodom. Zawsze niesłusznie i niesprawiedliwie. Ową niesprawiedliwość zauważali twórcy, którzy w dobitny sposób opisywali ją samą i jej konsekwencje na kartach swoich dzieł. Wyjątkowo dużo takich śladów istnieje w literaturze polskiej, ponieważ nasz kraj bardzo często doświadczał niesprawiedliwości i pozbawiania lub ograniczania należnej mu wolności.
Spis treści
Dziady cz. III
Motyw utraty wolności szczególnie wyraźnie ukazał Adam Mickiewicz w Dziadach cz. III, przedstawiając cierpienie jednostki i całego narodu pod zaborami. Adam Mickiewicz był najwybitniejszym polskim poetą epoki romantyzmu, epoki przepełnionej nie tylko wielkimi porywami emocji, lecz także – w przypadku literatury polskiej – tematyką wolności, ponieważ Polska znajdowała się wówczas pod zaborami. Mickiewicz poruszał tę kwestię w wielu swoich wierszach i dziełach, natomiast najpełniej zrobił to w dramacie pt. Dziady cz. III. To dramat fragmentaryczny, złożony z różnych scen i historii, których jednak wspólnym mianownikiem jest postać Konrada, młodego poety, litewskiego studenta, który niesprawiedliwości zaborców doświadcza na własnej skórze. Wraz z innymi studentami został bowiem skazany na więzienie za rzekome uczestnictwo w nieistniejącym spisku. Na tę sytuację patrzy przez pryzmat swojej ogromnej wrażliwości i nieprzeciętnego talentu. Brak wolności jest dla poety brakiem najbardziej podstawowego warunku istnienia. Niewola ciała wiąże się z niewolą myśli. Niewola indywidualna z niewolą całego narodu. Konrad w Wielkiej Improwizacji zaczyna nawet wadzić się z samym Bogiem, zarzucając mu, że chyba nie może być rzeczywiście wszechmocny, skoro dopuszcza do tak rażących i makabrycznych aktów niesprawiedliwości. Widać tutaj ogromną rozpacz poety, który odczuwa i bierze na siebie cierpienie niemal całego swojego narodu. Jest z tego powodu wręcz bliski bluźnierstwa, które na zawsze przekreśliłoby jego szansę na zbawienie po śmierci. Dla Konrada brak wolności jest tak wielkim cierpieniem, że stawia na szali swoje życie wieczne i pójście do nieba, ponieważ nie jest w stanie stłumić żalu, który rozpiera jego serce do granic fizycznej i psychicznej wytrzymałości.
Przedwiośnie
„Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego ukazuje, że odzyskanie wolności nie kończy walki, lecz rozpoczyna trud budowania nowej rzeczywistości. Historia zniewolenia w Polsce nie ogranicza się jednak wyłącznie do czasów zaborów. Przedwiośnie Stefana Żeromskiego to wielka powieść, która pokazuje, jak ciężko było Polakom odnaleźć się w nowej rzeczywistości, gdy już odzyskali niepodległość. Autor wskazuje, że wolność nie jest czymś stałym, co po prostu otrzymuje się od losu albo traci. O wolność i niepodległość trzeba dbać, trzeba na nią ciągle pracować, wciąż o nią walczyć. Inaczej ktoś bardzo szybko wykorzysta nasze zaniedbanie i postara się nam tę wolność odebrać na swoją rzecz.
Postać Cezarego Baryki ukazuje zagubienie młodego pokolenia w obliczu różnych wizji wolności i przyszłości państwa. Widać to w ogromnym fermencie światopoglądowym i ideologicznym, który w Przedwiośniu pokazywany jest czytelnikowi z perspektywy rówieśnika XX wieku, młodego Cezarego Baryki. Chłopak wychował się w Baku, ale ze względu na swoje polskie korzenie wraca do ojczyzny przodków po odzyskaniu przez nią niepodległości. Zastaje tam, zamiast obiecywanego przez zmarłego ojca dobrobytu i okresu dynamicznego rozwoju gospodarczego, chaos, zagubienie i biedę, którą na różne sposoby usiłują zagospodarować różne ugrupowania polityczne. Na pierwszy plan wysuwają się tutaj komuniści, pragnący rewolucji i absolutnego zburzenia dotychczasowego porządku społecznego w myśl zbudowania wszystkich struktur od początku, oraz demokraci, którzy zmiany chcą przeprowadzać na poziomie powolnych, ale skutecznych reform społecznych. Wszyscy zatem chcą wolności, ale rozumieją ją odmiennie. Wszyscy chcą wolności, ale dążą do niej na różne sposoby. W tym wszystkim gubi się dorastający Baryka, któremu niełatwo jest przyjąć którąkolwiek z proponowanych mu dróg.
Żeromski podkreśla, że prawdziwa wolność wymaga odpowiedzialności, pracy i troski o przyszłe pokolenia. Żeromski ukazuje w swojej powieści to, jak złożoną kwestią jest wolność całego narodu i że nie może ona być pojmowana wyłącznie w kategoriach chóralnego śpiewu radości po zwycięskiej bitwie. Wolność to umiejętność odłożenia broni po skończonej walce i zakasania rękawów do ciężkiej, mozolnej, codziennej pracy na rzecz swoich najbliższych, ale także z myślą o przyszłych pokoleniach, które przyjdą po nas.
Inne przykładowe konteksty
Inny świat
W autobiograficznej relacji z łagru sowieckiego autor ukazuje rzeczywistość, w której człowiek zostaje całkowicie pozbawiony wolności fizycznej, psychicznej i moralnej. Więźniowie są zmuszani do niewolniczej pracy, głodzeni i upokarzani, co ma złamać ich wolę. W takich warunkach wolność przestaje oznaczać wielkie idee polityczne, a zaczyna oznaczać najprostsze rzeczy, takie jak możliwość decydowania o własnym ciele czy odpoczynku. Bohaterowie marzą o chwili, w której będą mogli samodzielnie podjąć jakąkolwiek decyzję. Jednocześnie niektórzy więźniowie próbują zachować wolność wewnętrzną, nie godząc się na moralne upodlenie. Odmowa współpracy z oprawcami lub pomoc innym staje się aktem duchowej niezależności. Herling-Grudziński pokazuje, że nawet w niewoli człowiek może zachować wolność sumienia. Wolność jest więc nie tylko stanem fizycznym, lecz także postawą moralną. Autor uświadamia, jak wielką wartością jest możliwość życia bez przymusu i strachu. Dopiero jej utrata pozwala zrozumieć jej prawdziwe znaczenie. Utwór ukazuje wolność jako podstawowy warunek godności człowieka.
Rok 1984
W powieści Orwella społeczeństwo żyje pod całkowitą kontrolą totalitarnej władzy, która ingeruje nawet w myśli obywateli. Winston Smith, główny bohater, zaczyna rozumieć, że prawdziwa wolność polega na możliwości myślenia samodzielnie i posiadania własnej prawdy. W świecie Wielkiego Brata nie istnieje prywatność ani swoboda wypowiedzi. Nawet język zostaje przekształcony, aby ograniczyć zdolność ludzi do wyrażania niezależnych idei. Winston podejmuje próbę buntu poprzez prowadzenie pamiętnika i nawiązanie zakazanej relacji miłosnej. Te działania dają mu poczucie wolności wewnętrznej, choć są niezwykle niebezpieczne. Ostatecznie zostaje schwytany i poddany torturom, które mają złamać jego psychikę. Władza zmusza go do wyrzeczenia się własnych przekonań. Orwell pokazuje, że wolność jest nierozerwalnie związana z prawdą i świadomością. Bez możliwości samodzielnego myślenia człowiek przestaje być sobą. Powieść ukazuje, jak łatwo można odebrać wolność poprzez manipulację i strach. Jednocześnie podkreśla, że potrzeba wolności jest jedną z najgłębszych cech ludzkiej natury.
Folwark zwierzęcy
Powieść przedstawia zwierzęta, które buntują się przeciwko człowiekowi, pragnąc wolności i równości. Początkowo wierzą, że dzięki rewolucji będą mogły same decydować o swoim życiu. Wolność oznacza dla nich brak wyzysku i sprawiedliwe traktowanie. Jednak z czasem władzę przejmują świnie, które zaczynają zachowywać się jak dawni tyrani. Stopniowo ograniczają prawa innych zwierząt i manipulują prawdą. Zwierzęta tracą wolność, choć formalnie nadal są „wolne”. Orwell pokazuje, że wolność może zostać odebrana przez manipulację i władzę absolutną. Bohaterowie nie potrafią się temu przeciwstawić, ponieważ są pozbawieni wiedzy i świadomości. Powieść ukazuje, że wolność wymaga czujności i odpowiedzialności. Bez nich łatwo ją utracić. Autor ostrzega przed systemami, które obiecują wolność, a w rzeczywistości prowadzą do zniewolenia. Wolność okazuje się wartością kruchą i łatwą do utracenia.
Podsumowanie
Przywołane utwory literackie ukazują, że wolność jest wartością fundamentalną, której utrata prowadzi do cierpienia jednostek i całych narodów, a jej odzyskanie nie oznacza końca wyzwań. „Dziady cz. III” przedstawiają dramat zniewolenia i duchowego buntu wobec niesprawiedliwości, natomiast „Przedwiośnie” pokazuje trud budowania niepodległego państwa oraz różnorodne wizje jego przyszłości. Literatura podkreśla, że wolność wymaga nie tylko walki, lecz także odpowiedzialności, świadomości i codziennego wysiłku, ponieważ tylko w ten sposób może zostać zachowana i przekazana kolejnym pokoleniom.