Motyw Boga, jego istnienia lub też nieistnienia, ewentualnie relacji człowieka z Nim, jest od dawna eksplorowany przez pisarzy i twórców literatury. W zależności od czasów, w których żyjemy, od mody i nurtów konkretnej epoki, w różny sposób przedstawiana jest wiara w Boga i On sam. W średniowieczu był dominującym tematem nie tylko sztuki, lecz także filozofii i w ogóle myśli ludzkiej. Później jego rola ustawicznie malała do tego stopnia, że mimo żarliwej wciąż wiary romantycy dopuszczali się już jawnego buntu i sprzeciwu wobec Jego wyroków. Nie zmienia to jednak faktu, że Bóg do dziś pozostaje jednym z najchętniej i najmocniej eksplorowanych motywów literackich.
Spis treści
Kontekst 1 – Dziady cz. III
W legendarnym dramacie polskiego narodowego wieszcza, Adama Mickiewicza, czyli w Dziadach cz. III, temat Boga jest obecny w zasadzie na każdym kroku. Główny bohater to jednostka wybitna – bohater bardzo charakterystyczny dla dzieł romantycznych. Konrad czuje w sobie ogromną siłę poetyckiego talentu. Wydaje mu się, że za pomocą siły swojej wrażliwości byłby w stanie zmieniać losy świata, a przede wszystkim swojego udręczonego wieloletnimi zaborami narodu.
W Wielkiej Improwizacji, czyli scenie, w której wygłasza on swój wielki monolog romantyczny, stawia się niemal na równi z Bogiem pod względem siły wpływu na istnienie i kształt świata. Zarzuca Bogu, że nie wywiązuje się On ze swoich obowiązków należycie, skoro na świecie dzieje się tyle złego, i że w takim razie powinien scedować swoją władzę na jakiegoś człowieka. Oczywiście Konrad ma na myśli siebie samego. Niemal bluźni, domagając się od Boga „rządu dusz” – ostatniego elementu, którego brakuje Konradowi do tego, by w faktyczny i namacalny sposób rządzić światem. Bóg nie odpowiada jednak Konradowi, a on sam mdleje, zanim wypowiada ostateczne bluźnierstwo, które przekreślałoby jego szanse na zbawienie w przyszłym życiu.
Kontekst 2 – Hiob
Absolutnie odmienną postawę wobec Boga prezentuje Hiob, jeden z bohaterów Starego Testamentu Pisma Świętego. Był to człowiek oddany Bogu całym sobą. Żył dostatnio, co stało się dla Szatana podstawą zarzutu, że Hiob tylko dlatego wielbi Boga, iż wiedzie mu się w życiu dobrze. Bóg zatem pozwolił Szatanowi odebrać Hiobowi całe jego bogactwo, by sprawdzić, czy ten rzeczywiście wyrzeknie się wiary, gdy odwróci się od niego szczęście. Hiob został pozbawiony nie tylko bogactwa, sług i trzody, nie tylko ziemi i domu, ale także żony, przyjaciół, wielu dzieci i zdrowia. Mimo to posypał głowę popiołem i śpiewał psalmy na cześć Bożej wielkości.
Udowodnił tym samym, że jego wiara jest absolutnie niezachwiana i niezależna od jakichkolwiek czynników zewnętrznych. Twierdził, że Bóg ma dla każdego człowieka plan, którego człowiek nie musi i nie może rozumieć. Trzeba się Mu podporządkować zarówno w dobrych, jak i w złych momentach życia, ponieważ nigdy nie wiemy, do czego przydatne może być nam nasze cierpienie. Hiob w nagrodę otrzymał z powrotem swoje bogactwa, a także miał nową rodzinę.
Inne przykładowe konteksty
Zbrodnia i kara
Raskolnikow reprezentuje postawę człowieka, który próbuje zastąpić Boga własną moralnością. Uważa się za jednostkę ponad prawem. Dokonuje zbrodni w imię wyższej idei. Dopiero cierpienie i spotkanie z Sonią prowadzą go do duchowego przełomu. Sonia uosabia wiarę i przebaczenie. Raskolnikow stopniowo uznaje własną winę i potrzebę łaski. To droga od pychy do pokory.
Nie-Boska komedia
Hrabia Henryk przeżywa kryzys wiary i rozdwojenie między poezją a rzeczywistością. Czuje się wybrany, lecz jednocześnie doświadcza pustki duchowej. W finale dramatu staje przed sądem Bożym. Krasiński ukazuje dramat człowieka, który nie potrafi znaleźć harmonii między ambicją a pokorą. Postawa wobec Boga jest tu pełna niepokoju i niepewności. To obraz duchowego zagubienia epoki romantyzmu.
Quo vadis
W powieści zestawione są dwie postawy wobec Boga – pogański cynizm Nerona i chrześcijańska wiara pierwszych wyznawców. Chrześcijanie przyjmują cierpienie jako świadectwo wiary. Winicjusz przechodzi przemianę duchową pod wpływem Ligii. Z człowieka obojętnego wobec religii staje się wyznawcą gotowym do ofiary. To przykład wiary opartej na miłości i przebaczeniu.
Podsumowanie
Na powyższych przykładach widać wyraźnie, że relacje bohaterów literackich z Bogiem są przedstawiane bardzo różnorodnie. Pismo Święte wywyższa te postaci, które prezentowały absolutnie pokorną i miłosierną postawę wobec Boga. Literatura świecka pozwala sobie na więcej – na bunt, na wątpliwość, na niezgodę i zadawanie niewygodnych pytań. Dzięki takim dziełom jesteśmy w stanie przyjrzeć się różnym postawom i wybrać tę, która najbardziej odpowiada naszym własnym uczuciom.