Scjentyzm to pojęcie, które oznacza zainteresowanie nauką i postępem, zwłaszcza technologicznym. Jest to zainteresowanie, które towarzyszy kilku bohaterom Lalki Bolesława Prusa, którzy swoim życiem i działalnością starają się wypełniać pozytywistyczne postulaty i robić rzeczy pożyteczne dla ludzkości.
Spis treści
Scjentyzm
Scjentyzm to kierunek ideowy i postawa światopoglądowa zakładająca nadrzędną rolę nauki empirycznej jako podstawowego narzędzia poznania rzeczywistości oraz głównego czynnika postępu cywilizacyjnego. Zwolennicy scjentyzmu podkreślają znaczenie metod badawczych opartych na obserwacji, doświadczeniu i weryfikacji empirycznej, uznając je za podstawę poznania zarówno świata przyrody, jak i zjawisk społecznych. Pogląd ten ukształtował się szczególnie w XIX wieku w związku z rozwojem nauk przyrodniczych i pozytywizmem. W utworach inspirowanych scjentyzmem akcentuje się racjonalizm, wiarę w rozwój techniki i metod badawczych, a także przekonanie, że zjawiska społeczne i psychologiczne mogą być analizowane z wykorzystaniem metod naukowych.
Scjentyzm wiąże się także z przekonaniem o centralnej roli nauki w rozwoju cywilizacyjnym oraz w rozwiązywaniu problemów społecznych i technologicznych. W jego umiarkowanych odmianach podkreśla się przede wszystkim wysoką wartość poznawczą nauki, natomiast w ujęciach radykalnych przypisuje się jej wyłączność w wyjaśnianiu rzeczywistości, odrzucając inne formy poznania, takie jak refleksja metafizyczna, religijna czy intuicyjna.
Scjentyzm w Lalce
Scjentyzm w Lalce Bolesława Prusa reprezentowany jest przede wszystkim przez Stanisława Wokulskiego, profesora Geista, czy Juliana Ochockiego. Mężczyźni ci w mniejszym lub większym stopniu pochłonięci są wizją wielkich wynalazków, które mogłyby zrewolucjonizować życie całej ludzkości.
Wokulski i profesor Geist
Wokulski podchodzi do życia z czysto pozytywistycznym pragmatyzmem. Jest przekonany, że dzięki rzetelnej i cierpliwej pracy całego społeczeństwa naród jest w stanie dojść do rzeczy wielkich i zapewnić sobie dobrobyt materialny. Wyrazem tych ciągot były studia przyrodnicze, które Wokulski podjął w młodości. Później dużo bardziej wciągnął go jednak handel. O jego młodzieńczej pasji przypomniał mu dopiero profesor Geist, niemieckiego pochodzenia chemik, który został wyklęty przez środowisko uniwersyteckie za zbyt odważne poczynania naukowe. Profesor twierdzi, że jest w stanie spreparować metal lżejszy od powietrza i chce wciągnąć Wokulskiego do wspólnej pracy nad tym wynalazkiem.
Ochocki
Również Julian Ochocki jest pod tym względem postacią ciekawą. To jeden z niewielu polskich arystokratów, którzy od życia chcą czegoś więcej niż tylko chełpienia się własnym bogactwem i ciągłego próżniaczego trybu funkcjonowania. Ochocki jest owładnięty pragnieniem stworzenia machiny latającej. Ma na koncie kilka pomniejszych wynalazków, lecz pragnie zrobienia dla ludzkości czegoś naprawdę ogromnego, co odmieniłoby los ludzkości. Wręcz gardzi pozą arystokracji, która zamiast używać swoich możliwości do pracy nad wspólnym dobrem, trwoni pieniądze bez celu i sensu. Nie odnajduje się w swoim rodzinnym środowisku, dlatego też pod koniec powieści wyjeżdża z ziem polskich, by zagranicą móc rozwinąć skrzydła jako wynalazca.
Wszyscy trzej mężczyźni są altruistami, a swoją pasję naukową chcą przekuć na dobro ludzkości. Każdy z nich z osobna jednak spotyka się z barierą w postaci społecznego niezrozumienia. Ich ambicja jest często obiektem drwin i lekceważenia. Pokazuje to, że jednostki wybitne są w dużej mierze uzależnione od społeczeństwa i bez jego wsparcia nie są w stanie w pełni realizować swoich projektów.