Sprawowanie władzy to wielka odpowiedzialność, niezależnie od tego, czy powierza nam się opiekę nad jednym człowiekiem, czy nad całym państwem. Niestety od setek lat doświadczamy pewnego odwrócenia wartości – władza kojarzy się głównie z przywilejami, bezkarnością i arogancją zamiast z pokorą i służbą. Warto więc zadać sobie pytanie: czy rzeczywiście władza ma tak destrukcyjny wpływ na człowieka? A może przyciąga ona ludzi, którzy już wcześniej nosili w sobie zarzewie powyższych negatywnych cech? Wiele wybitnych dzieł literatury europejskiej i światowej zostało poświęconych właśnie tego rodzaju zagadnieniom.
Spis treści
Kontekst 1 – Makbet
Problemu władzy dotknął William Szekspir, angielski mistrz dramatu i teatru, w jednym ze swoich najbardziej znanych dzieł, pt. Makbet. Przedstawia ono losy jednego ze szkockich rycerzy i bohaterów – tytułowego Makbeta. Jest on wielce oddany swojemu władcy oraz przywiązany do służby ojczyźnie. Cieszy się ogromną popularnością oraz przyjaźnią króla. W czasie powrotu z kolejnej misji wojskowej napotyka na wrzosowisku wiedźmy, które przepowiadają mu zdobycie najwyższej władzy w państwie. Od tej pory Makbet zaczyna o tym rozmyślać. Jego ambicję dyskretnie zaczyna podsycać jego małżonka – Lady Makbet.
W końcu dochodzi do rzeczy strasznej – Makbet za namową żony morduje ukochanego króla, by zająć jego miejsce. Wraz z Lady Makbet dochodzą (dzięki kolejnym zbrodniom) do najwyższej władzy w Szkocji, jednak przypłacają to obłędem spowodowanym ogromem zła, którego się dopuścili. Oboje giną, wywołując jednak wcześniej wojnę i prowokując wiele ludzkich tragedii. W tym więc przypadku widać wyraźnie, że władza dokonała spustoszenia w duszy i umyśle Makbeta. Rozumiał ją bowiem wyłącznie jako zbiór zaszczytów i przywilejów, które chciał posiąść. Gdyby bowiem był świadomy obowiązków, które władza ze sobą niesie, i pragnął pracować na rzecz poddanych, prawdopodobnie nigdy nie dopuściłby się zbrodni, by ją zdobyć.
Kontekst 2 – Balladyna
O problemie władzy oraz niezdrowego do niej dążenia opowiada również dramat polskiego wieszcza romantycznego, wybitnego poety, Juliusza Słowackiego, pt. Balladyna. Tytułowa bohaterka była próżną i arogancką dziewczyną, która pragnęła wyrwać się z rodzinnej wsi, ponieważ uwłaczała jej bieda oraz wspólne życie z matką i siostrą.
Kiedy książę Kirkor zdecydował się wybrać małżonkę spośród dwóch sióstr, zobaczyła swoją szansę. Była jednak zbyt leniwa, by wygrać konkurs na zbieranie malin, więc w przypływie rozpaczy zamordowała swoją siostrę, Alinę, i skłamała, że ta po prostu uciekła. Balladyna wpadła jednak w labirynt zbrodni i musiała prowokować lub popełniać kolejne morderstwa, by utrzymać swoją pozycję na dworze. Zabiła nawet swojego małżonka, by pozbyć się ostatniego ewentualnego świadka.
Doszła do najwyższej władzy, co dawało jej moc decydowania o życiu swoich poddanych. Była najwyższym sędzią, więc ludzie przychodzili do niej z prośbą o sprawiedliwość. Trzykrotnie wydała wyrok śmierci za winy, których sama była sprawczynią. Poniosła karę w bardzo symbolicznym wymiarze, ponieważ została śmiertelnie rażona piorunem. Przykład Balladyny po raz kolejny potwierdza, że w niektórych ludziach – zwłaszcza leniwych, zakompleksionych i aroganckich – istnieje pewne niezdrowe pragnienie władzy. Marzą oni bowiem o „odegraniu się” na rzeczywistości, która wygląda inaczej, niż by sobie tego życzyli. Nie wiedzą oni jednak, że władza powinna być jak najuczciwsza, inaczej staje się swoim własnym zaprzeczeniem. Dlatego te jednostki kończą tragicznie.
Inne przykładowe konteksty
Folwark zwierzęcy
W powieści zwierzęta przejmują władzę nad folwarkiem, pragnąc równości i sprawiedliwości. Z czasem przywódcy – zwłaszcza Napoleon – zaczynają nadużywać swojej pozycji. Władza prowadzi do stopniowej korupcji moralnej i manipulowania prawdą. Zwierzęta, które początkowo walczyły o wolność, stają się tyranami podobnymi do dawnych ludzi. Orwell pokazuje, że władza może ujawniać i wzmacniać najgorsze cechy charakteru, jeśli nie jest kontrolowana. Przywódcy zaczynają działać wyłącznie we własnym interesie. Powieść ukazuje mechanizm przemiany rewolucjonisty w dyktatora.
Król Edyp
Edyp jako władca Teb początkowo stara się rządzić sprawiedliwie i odpowiedzialnie. Jednak jego determinacja w odkrywaniu prawdy prowadzi do ujawnienia własnej winy. Władza zmusza go do podejmowania decyzji, które ostatecznie niszczą jego życie. Bohater musi ponieść konsekwencje swoich działań jako król i człowiek. Sofokles pokazuje, że sprawowanie władzy wiąże się z ogromnym ciężarem odpowiedzialności moralnej. Upadek Edypa ma wymiar zarówno osobisty, jak i polityczny. Tragizm postaci polega na tym, że władza nie chroni przed losem.
Władca much
Na bezludnej wyspie grupa chłopców tworzy własną strukturę władzy. Początkowo przywództwo ma charakter demokratyczny, lecz z czasem Jack przejmuje władzę poprzez przemoc i manipulację. Władza wyzwala w nim agresję i skłonność do tyranii. Golding pokazuje, że posiadanie władzy bez kontroli społecznej sprzyja moralnemu upadkowi jednostki. Przywódca zaczyna traktować innych jako narzędzia do realizacji własnych celów. Chaos i brutalność są bezpośrednią konsekwencją nieograniczonej dominacji. Powieść ukazuje, jak szybko władza może zmienić zachowanie człowieka.
Podsumowanie
Przytoczone utwory literackie pokazują, że władza stanowi ogromne wyzwanie moralne, które może zarówno ujawnić szlachetność charakteru, jak i doprowadzić do jego degradacji. Historie Makbeta, Balladyny czy bohaterów innych dzieł dowodzą, że dążenie do władzy motywowane ambicją, pychą lub chęcią dominacji często prowadzi do nadużyć, zbrodni i ostatecznej klęski. Literatura podkreśla, że sama władza nie musi być z natury destrukcyjna, lecz staje się niebezpieczna w rękach osób niezdolnych do odpowiedzialności i samokontroli. Ostatecznie więc prawdziwe znaczenie władzy polega na służbie innym i świadomości konsekwencji podejmowanych decyzji, a jej nadużywanie nieuchronnie prowadzi do moralnego i często fizycznego upadku rządzących.