Zabory Polski były bardzo ciężkim czasem, jeśli chodzi o życie młodzieży. Młody człowiek zawsze ceni sobie wolność pod każdym względem, a tutaj zmuszany był do życia bez wolności narodowej. Ponadto próbowano mu odebrać również wolność mowy, wypowiedzi, zgromadzeń, wiary, a także wolność w najczystszym tego słowa rozumieniu. Wiele wybitnych dzieł literatury opisuje tamte ciężkie momenty z historii polskiej młodzieży.
Spis treści
Kontekst 1 – Dziady cz. III
W Dziadach cz. III Adam Mickiewicz w jednej z pierwszych scen ukazuje więzienie, w którym osadzeni zostali litewscy studenci. Ich aresztowanie jednak nie wynikało z popełnionych przez nich przestępstw. Senator Nowosilcow, któremu powierzono pieczę nad Litwą, popadł w niełaskę u cara i chciał się zrehabilitować w jego oczach. Nie wiedział jednak, jak to zrobić, więc chciał popisać się wykrywalnością jak największej liczby spisków antyrosyjskich. Z powodu ich rzeczywistego braku zaczął je fabrykować i osadzać w więzieniach młodych ludzi, którzy nie mieli nic na sumieniu.
W taki właśnie sposób trafiła do więzienia garstka studentów przedstawionych w dramacie, pośród nich był wybitny poeta i główna postać utworu, Konrad. Studenci prowadzą ze sobą rozmowy na temat zaistniałej sytuacji społecznej, co daje czytelnikowi głębszy wgląd w ich myśli i postawy. Ci bardziej naiwni wierzą, że to tylko pomyłka, która w najbliższym czasie zostanie wyjaśniona. Inni są zdania, że nigdy już nie opuszczą więzienia i że ci, którzy nie mają rodzin, powinni przyznać się do winy, czym mogliby ułatwić wyjście na wolność innym. Niejaki Sobolewski opowiada zaś o tym, co widział, gdy udało mu się na chwilę opuścić więzienie. Zobaczył mianowicie kibitki z młodzieżą litewską, którymi skazańcy byli wywożeni na daleką Syberię. Pośród więźniów były nawet dzieci, które nie miały siły udźwignąć własnego łańcucha.
Wszystko to daje pełniejszy obraz sytuacji – młodzież polska była planowo wyniszczana, by zniszczyć przyszłość narodu. Na celowniku byli zwłaszcza studenci, jako ci, którzy mieli tworzyć przyszłą elitę intelektualną narodu i społeczeństwa. Widać w tym więc tragizm polskiej młodzieży, która jako niebezpieczna warstwa społeczeństwa polskiego znalazła się na celowniku zaborców jako pierwsza.
Kontekst 2 – Syzyfowe prace
Innym wybitnym dziełem, które zwraca uwagę na straszliwy los polskiej młodzieży pod zaborami, są oczywiście Syzyfowe prace Stefana Żeromskiego. To powieść poświęcona stricte mechanizmom rusyfikacji, czyli procesowi wynaradawiania młodych Polaków i zastępowania ich tożsamości narodowej rosyjską.
Śledzimy głównego bohatera, Marcina Borowicza, odkąd był dzieckiem i trafił do gimnazjum w Klerykowie. Widzimy, jak rok po roku coraz mocniej oddziaływały na niego z pozoru niewinne systemy zakazów i nakazów, które miały kierować młodego człowieka w stronę rosyjskości, a odciągać go od polskości. Marcin w pewnym momencie łamie się (moment ten nawet dla niego samego jest wręcz niezauważalny) i stwierdza, że właściwie nie zależy mu na tym, by być Polakiem, skoro wiąże się z tym tyle utrudnień i nieprzyjemności w życiu. Przełom przynosi jednak chwila, kiedy do jego klasy dochodzi nowy uczeń i na ignorowanej przez wszystkich lekcji języka polskiego recytuje Redutę Ordona Adama Mickiewicza.
Wzruszający utwór o bohaterskiej walce polskiego generała przeciwko Moskalom sprawia, że w Borowiczu oraz innych uczniach pęka tama, która do tej pory wstrzymywała ich ciągoty wobec własnej, autentycznej tożsamości narodowej. Uczniowie na własną rękę zaczynają interesować się literaturą i historią polską, czytają wieczorami i dyskutują między sobą, budując w swoich głowach i duszach nową jakość. Wszystko to sprawia, że wieloletni proces rusyfikacji, do jakiego z zawziętością przykładali się nauczyciele oraz inspektorzy carscy, pod koniec i tak okazał się tytułową syzyfową pracą – wielkim wysiłkiem, który nie przyniósł pożądanego rezultatu.
Inne przykładowe konteksty
Kamienie na szaniec
Choć akcja powieści rozgrywa się w czasie II wojny światowej, ukazuje ona podobny mechanizm walki młodzieży z okupantem. Bohaterowie – Zośka, Rudy i Alek – są kontynuatorami tradycji patriotycznej zapoczątkowanej jeszcze w czasach zaborów. Ich wychowanie oparte jest na wartościach narodowych i romantycznym ideale poświęcenia. Młodzi ludzie rezygnują z normalnej młodości, aby podjąć walkę o wolność. Edukacja konspiracyjna zastępuje szkołę, a przyjaźń nabiera wymiaru braterstwa broni. Powieść pokazuje, że polska młodzież w różnych epokach była zmuszana do przedwczesnej dojrzałości. Wspólnym mianownikiem jest gotowość do ofiary w imię ojczyzny. To dziedzictwo duchowe wywodzące się z czasów zaborów.
Gloria victis
Nowela Orzeszkowej przywołuje pamięć młodych powstańców styczniowych. Narracja prowadzona jest z perspektywy natury, która przechowuje wspomnienie o poległych. Młodzież przedstawiona jest jako pokolenie gotowe na najwyższą ofiarę. Choć powstanie kończy się klęską, moralne zwycięstwo pozostaje po stronie młodych bohaterów. Orzeszkowa podkreśla, że pamięć o ich czynie staje się fundamentem tożsamości narodowej. Los młodzieży pod zaborami to często śmierć, zesłanie lub zapomnienie. Jednak literatura nadaje ich ofierze sens i trwałość.
Podsumowanie
Przywołane utwory literackie ukazują, że okres zaborów był dla polskiej młodzieży czasem szczególnego ucisku i systematycznego wyniszczania, zarówno fizycznego, jak i duchowego. W „Dziadach cz. III” młodzi ludzie stają się ofiarami represji politycznych, natomiast w „Syzyfowych pracach” poddawani są długotrwałemu procesowi rusyfikacji, mającemu odebrać im tożsamość narodową. Literatura pokazuje jednak, że mimo prześladowań i prób wynarodowienia w młodym pokoleniu przetrwał duch oporu oraz przywiązanie do ojczyzny. Ostatecznie to właśnie świadomość narodowa, kształtowana przez kulturę i literaturę, okazała się silniejsza niż system przemocy, dając nadzieję na przetrwanie narodu mimo historycznych tragedii.