Wszyscy miewamy sny i doświadczamy różnego rodzaju stanów świadomości, które są odmienne od codziennego postrzegania rzeczywistości. Niektórzy dopatrują się w tych krótkich momentach szczególnych przesłań i znaczeń. Takie zachowanie charakterystyczne jest dla twórców i poetów, którzy w snach widzą sygnały nie tylko własnej podświadomości, lecz także innego, metafizycznego wymiaru naszej rzeczywistości.
Spis treści
Dziady cz. III
W Dziadach cz. III Adam Mickiewicz w bardzo wielu miejscach nawiązywał do sfery onirycznej, a wręcz tak ułożył świat przedstawiony dramatu, że sfera ta stała się decydująca, jeśli chodzi o losy głównych bohaterów. Konrad, poeta i wieszcz, główna postać utworu, w zasadzie cały czas unosi się pomiędzy jawą a snem, przy czym obie te przestrzenie są równorzędne.
Widzimy to na początku dramatu, gdy we śnie ujawnia się Konradowi anioł i zapowiada jego duchową walkę. Tłumaczy mu metafizyczny sens jego uwięzienia oraz fakt, że będzie musiał stoczyć wewnętrzną walkę o to, czy dobro, czy też zło zdominuje jego duszę. Późniejsza Wielka Improwizacja, czyli wielki monolog romantyczny Konrada, jest efektem właśnie tej walki. Poeta wadzi się z Bogiem, ponieważ nie jest w stanie znieść cierpienia swojej ojczyzny, które odczuwa jak swoje własne. Mdleje tuż przed ostatecznym bluźnierstwem, które skazałoby go na wieczne potępienie.
Z opętania wyzwala go Ksiądz Piotr, pokorny sługa Boży, który zostaje obdarowany proroczą wizją przyszłości Polski. To właśnie z tej wizji czytelnik może się dowiedzieć, że Pan Bóg doświadcza Polski na wzór cierpienia Chrystusa. Naród ten ma oddać swoje życie za inne narody, umrzeć, a potem zmartwychwstać i pełnić przywódczą rolę wśród państw Europy i świata. Koncepcję tę nazywamy mesjanizmem polskim, ponieważ Polska według niej ma być „Chrystusem narodów”. W Dziadach więc sny mają potężną moc, są dla ludzi łącznikiem ze światem metafizycznym i pozwalają na wgląd w plany boskie. Dzięki tym wizjom łatwiej jest odnaleźć się w rzeczywistości materialnej oraz zająć wobec niej właściwą postawę.
Biblia
Tradycja objawiania ludziom ich losów poprzez sny jest bardzo długa i sięga nawet do Biblii. Wszak Józef, życiowy partner Marii, został ostrzeżony przez anioła we śnie. Polecił mu, by z całą rodziną udał się do Egiptu, gdyż Herod ze strachu przed narodzinami Mesjasza planował dokonać rzezi wszystkich młych chłopców w Jerozolimie. Sen ujawnił więc prawdę o odpowiedzialności człowieka za innych oraz o jego roli w realizacji boskiego planu. Józef, ufając wizji, podjął natychmiastową decyzję, która ocaliła życie jego rodziny. Pokazuje to, że sny mogą stać się źródłem wiedzy niedostępnej w zwykłym, racjonalnym poznaniu. Ujawniają one także gotowość człowieka do posłuszeństwa wobec sił wyższych oraz jego zdolność do zaufania temu, co niewidzialne. W tym sensie sen staje się próbą wiary i odwagi, ponieważ wymaga działania mimo braku materialnych dowodów.
W Starym Testamencie mamy również do czynienia z postacią proroka Daniela, który, dostawszy się do niewoli babilońskiej, doszedł do wysokich honorów na dworze królewskim właśnie dzięki swojej niesamowitej umiejętności odczytywania ukrytych sensów ze snów władcy i interpretowania ich. Król Nabuchodonozor doświadczał wizji, których znaczenia nie potrafił zrozumieć, co wywoływało w nim lęk i niepokój. Sny ujawniały jego podświadome obawy związane z przemijaniem władzy oraz kruchością ludzkiej potęgi. Daniel, interpretując te wizje, wskazywał, że nawet najpotężniejsi ludzie podlegają wyższym prawom i nie mogą uniknąć przeznaczenia. W ten sposób sny stawały się narzędziem objawienia prawdy o ograniczoności człowieka. Pokazywały, że żadna potęga ziemska nie jest trwała, a los każdego człowieka zależy od sił większych niż on sam.
Biblijne przykłady pokazują, że sny mogą ujawniać zarówno przyszłość, jak i prawdę o ludzkiej naturze. Odsłaniają one ukryte lęki, odpowiedzialność oraz duchowe powołanie człowieka. Dzięki nim bohaterowie dowiadują się, jak powinni postępować, by uniknąć zagrożenia lub wypełnić swoją misję. Sny ukazują także, że człowiek nie zawsze jest w stanie samodzielnie zrozumieć sens wydarzeń, które go spotykają. Potrzebuje wskazówek pochodzących z innego wymiaru rzeczywistości. W ten sposób wizje senne stają się symbolem kontaktu człowieka z rzeczywistością duchową. Uświadamiają mu jego miejsce w świecie oraz przypominają, że jego życie ma głębszy sens, wykraczający poza codzienne doświadczenie.
Inne przykładowe konteksty
Zbrodnia i kara
W powieści Raskolnikow doświadcza kilku snów, które ujawniają jego prawdziwy stan psychiczny i moralny. Najważniejszy jest sen o katowanej przez tłum starej klaczy, którą bezlitośnie bije jej właściciel. Mały Raskolnikow, obecny w tej wizji jako dziecko, reaguje płaczem i współczuciem wobec cierpiącego zwierzęcia. Ten obraz pokazuje, że bohater w głębi duszy jest człowiekiem wrażliwym i zdolnym do empatii. Jednocześnie kontrastuje to z jego późniejszą decyzją o zamordowaniu lichwiarki. Sen ujawnia więc prawdę o jego wewnętrznym rozdarciu między teorią a sumieniem. Pokazuje, że jego zbrodnia jest sprzeczna z jego prawdziwą naturą. Po dokonaniu morderstwa bohater ma kolejne koszmary, które ujawniają jego poczucie winy. Nie potrafi uwolnić się od wizji związanych z przemocą i karą. Dostojewski sugeruje, że podświadomość demaskuje moralną prawdę o człowieku. Sny pokazują to, co bohater próbuje ukryć przed sobą i innymi. W ten sposób ujawniają, że człowiek nie jest w stanie całkowicie zagłuszyć swojego sumienia.
Wesele
W dramacie bohaterowie doświadczają widzeń, które mają charakter symboliczny i przypominają sny na jawie. Każdej postaci ukazuje się zjawa odpowiadająca jej pragnieniom, lękom lub wyrzutom sumienia. Dziennikarz spotyka Stańczyka, który uświadamia mu jego bierność wobec spraw narodowych. Rycerz ukazuje się Poecie, przypominając mu o utraconych ideałach heroizmu. Hetman nawiedza Pana Młodego, ukazując zdradę narodową i brak odpowiedzialności. Najważniejszą postacią jest jednak Widmo i Wernyhora, symbol nadziei na odzyskanie wolności. Widzenia ujawniają prawdę o bohaterach, ich słabościach i braku gotowości do działania. Pokazują, że Polacy marzą o wolności, ale nie potrafią jej wywalczyć. Wizje obnażają rozdźwięk między deklaracjami a rzeczywistością. Bohaterowie uświadamiają sobie własną bezsilność. Wyspiański pokazuje, że sny i widzenia ujawniają prawdę o kondycji całego narodu.
Opowieść wigilijna
Ebenezer Scrooge zostaje nawiedzony przez duchy, które ukazują mu wizje przeszłości, teraźniejszości i przyszłości. Te doświadczenia mają charakter snu lub nadprzyrodzonego widzenia. Bohater widzi samego siebie jako samotne dziecko, co ujawnia źródło jego późniejszej oschłości. Następnie obserwuje ludzi, którzy mimo biedy potrafią być szczęśliwi. Najbardziej wstrząsająca jest wizja jego własnej śmierci, po której nikt go nie opłakuje. Scrooge uświadamia sobie, że jego życie było pozbawione miłości i sensu. Widzenia ujawniają jego egoizm i samotność. Bohater odkrywa prawdę o sobie, której wcześniej nie dostrzegał. Dzięki temu podejmuje decyzję o przemianie. Dickens pokazuje, że sny i wizje mogą stać się impulsem do moralnego odrodzenia. Uświadamiają człowiekowi konsekwencje jego czynów. Pokazują, kim naprawdę jest i kim może się stać.
Kordian
Kordian doświadcza wizji na szczycie Mont Blanc, która ma charakter mistycznego objawienia. W stanie przypominającym sen bohater dochodzi do przekonania, że jego życie ma wyższy sens. Wizja uświadamia mu jego powołanie do walki o ojczyznę. Odrzuca wcześniejszy pesymizm i poczucie bezsensu istnienia. Widzenie ujawnia jego wewnętrzną potrzebę działania i poświęcenia. Pokazuje, że jego wcześniejsza bierność wynikała z zagubienia, a nie braku wartości. Wizja pomaga mu odnaleźć tożsamość. Jednocześnie ukazuje jego romantyczną skłonność do idealizmu. Bohater zaczyna wierzyć w swoją wyjątkową rolę. Słowacki sugeruje, że sny mogą pomóc człowiekowi odkryć sens życia. Ukazują jego ukryte pragnienia i potencjał.
Podsumowanie
Z powyższych przykładów wynika, że sny i wizje mogą być dla człowieka źródłem wiedzy o jego losie i rzeczywistości duchowej. Po pierwsze, los jednostki ludzkiej nie jest w pełni zależny od niej samej. Człowiek podlega siłom dużo większym i potężniejszym od siebie samego. W żadnym razie nie jest w stanie ich sobie podporządkować ani z nimi dyskutować. Jest natomiast w stanie je rozpoznać i interpretować, co z kolei ułatwia mu dostosowanie się do nich. Dzięki odpowiedniej dawce zaufania do wszelkiego rodzaju wizji i snów człowiek może więc poprawić swój los, mniej więcej przewidzieć, co go czeka, i na tej podstawie dostosować się do sytuacji. Po drugie, jasno widać, że prawdziwość takich wizji są w stanie odczytywać tylko niektórzy ludzie – jednostki wybitnie przeczulone na punkcie rzeczywistości nie tylko materialnej, lecz także duchowej i metafizycznej. Warto więc od czasu do czasu usłuchać głosu takich osób, nawet jeśli przemawiają one do nas wyłącznie ze stronic arcydzieł literatury, a nawet z ksiąg religijnych. Oczywiście zbytnie podporządkowywanie się sennym wizjom może być przesadą, lecz na pewno warto brać pod uwagę to, co nasza podświadomość chce nam w ten sposób przekazać.