Chyba każdy człowiek na świecie doświadczył tzw. „konfliktu pokoleń”, który jest jednym z najbardziej naturalnych zjawisk związanych z upływem czasu i dojrzewaniem. Młodzi ludzie są pełni energii, spontaniczności i apetytu na życie, które chcą pochłaniać pełnymi garściami, jednak brak im rozwagi i doświadczenia, toteż starsi próbują opanować ich żywioł z powściągliwością i mądrością właściwymi wiekowi dojrzałemu. Młodzi w końcu dorastają, nabierają doświadczenia, uczą się i stabilizują. Sami stają się dojrzałymi ludźmi, którzy z coraz większą powściągliwością i dezaprobatą patrzą na kolejne pokolenie młodzieży. To skrócony opis zjawiska wydarzającego się od tysiącleci, które w dużo bardziej zniuansowany sposób przedstawiają dzieła literackie różnych krajów i epok.
To opracowanie tematu matury w terminie dodatkowym z 2025 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Tango
Sławomir Mrożek w Tangu zdecydował się przedstawić konflikt pokoleń w krzywym zwierciadle – odwrócił naturalny bieg rzeczy i starsze pokolenie uczynił tym bardziej nieodpowiedzialnym, szalonym i spontanicznym. Tymczasem dwudziestopięcioletni Artur jest człowiekiem stonowanym, pragnącym stabilizacji i jasno sprecyzowanych życiowych reguł, które – z właściwą swojemu wiekowi nonszalancją – mógłby łamać, by prawidłowo się rozwijać. Nie przychodzi mu jednak łatwo przywrócenie tradycyjnego porządku w domu Stomila i Eleonory, którzy mimo wieku nie wyrośli wcale z młodzieńczego buntu i egzaltowanej bezkompromisowości, w której chodzi wyłącznie o to, żeby się buntować, nawet jeśli nie ma przeciwko czemu. Śmierć babki również nie jest niczym podniosłym – wszystko w tej rodzinie się lekceważy, umniejsza, rzeczy wzniosłe rozmywają się w ironii i cynizmie, a Stomil wprowadza nawet do domu obcego człowieka, Edka, w ramach eksperymentu teatralnego. Edek hipnotyzuje swoją prymitywną siłą i skłonnością do przemocy wszystkich, którzy dość mają własnego przeintelektualizowania. Ostatecznie zabija zrozpaczonego i pijanego Artura, który ponosi ostateczną klęskę.
Klęskę ponosi cała rodzina, ponieważ nagle kontrolę w domu przejmuje Edek, którego jedynym argumentem jest siła fizyczna. Mrożek na podstawie metafory rodziny chciał przekazać, że społeczeństwo, które nie dostrzega własnej niedojrzałości i lekceważy harmonijny rozwój, zawsze naraża się na utratę wolności na rzecz systemów totalitarnych, które swoją potęgę opierają na przemocy, gwałcie i zbrodni. Dzieło Mrożka jest tym bardziej znamienne, że ukazało się w Polsce ogarniętej komunizmem i kontrolą ze strony Związku Radzieckiego, co jeszcze bardziej podkreślało aluzyjne przesłanie dramatu. Wszystko to zaś za sprawą wykorzystania najstarszego i najprostszego zjawiska socjologicznego, jakim jest właśnie konflikt pokoleń.
Lalka
O konflikcie pokoleń można mówić również w kontekście Lalki Bolesława Prusa – pozytywistycznej powieści panoramicznej. Autor postanowił skonfrontować w swoim dziele aż trzy żyjące obok siebie pokolenia pod względem podejścia do życia, poziomu życia, a także stosunku do niepodległości oraz spraw wewnętrznych, np. miłości. Bohaterowie ci nie wchodzą ze sobą w bezpośrednie konflikty, jednak jasne jest, że z pewnych powodów nie są w stanie iść ramię w ramię w tym samym kierunku. Przedstawicielem najstarszego pokolenia jest Ignacy Rzecki, romantyk, który mimo podeszłego wieku przesiąknięty jest wiarą w potomków Napoleona. Jest samotny, ponieważ jego jedyna młodzieńcza miłość nie została zrealizowana. Poświęca się pracy i spisywaniu pamiętników. Oprócz Stacha nie ma nikogo i jest świadomy tego, że tak pozostanie do końca. Żyje w świecie nadziei, które już się nie spełnią. Pewne cechy romantyka miał również główny bohater powieści, Stanisław Wokulski, choć jego romantyzm „ograniczał” się do sfer miłosnych – nie był w stanie zdobyć Izabeli Łęckiej, ponieważ ona postrzegała miłość zupełnie inaczej i nie mogła docenić jego uczucia.
W innych sprawach jednak Wokulski pozostawał prawdziwym pozytywistą. Był genialnym przedsiębiorcą, człowiekiem sukcesu, którego nawet zesłanie nie było w stanie złamać. Zarabiał pieniądze, jednocześnie nie zapominając o potrzebach społeczeństwa, narodu i ojczyzny. Przedstawicielem najmłodszego pokolenia był chociażby Julian Ochocki, młody arystokrata, który na korzyść wyróżniał się ze swojej grupy społecznej. Nie chciał podporządkować swojego życia trwonieniu rodowej fortuny, jak czynili inni szlachcice. Miał aspiracje naukowe, był wynalazcą i swój majątek inwestował właśnie w tej przestrzeni. U niego z kolei można było się już dopatrzeć dekadencji, czyli choroby końca wieku, która w pełni miała rozwinąć się wśród intelektualistów w dobie modernizmu. Bolesław Prus dokonał więc dogłębnej analizy społecznych i pokoleniowych kwestii swojego czasu. Wszystko to jednak złożyło się na smutny obraz podziału polskiego społeczeństwa, które z różnych względów nie jest w stanie zjednoczyć się ani w walce, ani w pracy na rzecz całego społeczeństwa czy też narodu.
Inne przykładowe konteksty
Chłopi
Powieść Reymonta ukazuje relacje międzypokoleniowe jako fundament funkcjonowania wspólnoty. Najbardziej wyrazisty konflikt dotyczy Macieja Boryny i jego syna Antka. Spór między nimi ma podłoże ekonomiczne i ambicjonalne – chodzi o ziemię, władzę w rodzinie oraz prawo do samodzielności. Młodsze pokolenie chce przejąć odpowiedzialność i decydować o własnym losie, starsze nie potrafi zrezygnować z dominującej pozycji. Konflikt ma konsekwencje nie tylko prywatne, lecz także społeczne. Wieś obserwuje napięcia, a autorytet ojca zostaje podważony. Jednocześnie Reymont pokazuje, że ciągłość pokoleń jest nieunikniona – młodzi przejmują role starszych, a tradycja przekazywana jest mimo sporów. Relacje rodzinne stają się miniaturą całej społeczności, w której zmiana jest procesem bolesnym, lecz koniecznym.
Przedwiośnie
Relacja Cezarego Baryki z ojcem i z pokoleniem starszych idealistów ukazuje zderzenie marzeń z rzeczywistością. Seweryn Baryka przekazuje synowi wizję „szklanych domów” – symbol utopijnej Polski. Młodsze pokolenie szybko jednak konfrontuje się z brutalną prawdą. Cezary buntuje się przeciw naiwnemu idealizmowi starszych. Nie chce biernie powtarzać ich haseł, szuka własnej drogi. Żeromski pokazuje, że brak porozumienia między pokoleniami prowadzi do chaosu ideowego. Jednocześnie młodzi potrzebują doświadczenia starszych, a starsi – energii młodych.
Sklepy cynamonowe
Relacja narratora z ojcem ma wymiar symboliczny. Ojciec jest postacią ekscentryczną, reprezentuje świat wyobraźni i dawnego porządku. Syn obserwuje jego stopniowe odchodzenie od realności. To opowieść o przemijaniu autorytetu i o dorastaniu w cieniu silnej osobowości. Młodsze pokolenie przejmuje narrację, ale jednocześnie traci magiczny świat dzieciństwa. Schulz pokazuje, że zmiana pokoleniowa oznacza również utratę pewnej wizji rzeczywistości.
Podsumowanie
Relacje pokoleniowe nie zawsze muszą być konfliktami, aby mieć znaczenie społeczne. Każde społeczeństwo zawsze składa się z przedstawicieli przynajmniej trzech różnych pokoleń, a więc musi pogodzić w sobie trzy rozmaite wizje rzeczywistości. Nie jest to zadanie łatwe i to głównie od ludzi zależy, w jaki sposób wypracują – i czy w ogóle – sposoby na porozumienie się między sobą tak, by wszystkim mogło się żyć w komfortowych warunkach. Warto pamiętać, jak istotne jest to, żeby ewentualne konflikty pokoleniowe umieć rozstrzygać w pokojowy sposób, na drodze rozmowy i negocjacji, ponieważ kiedy rozdźwięk i nieporozumienia osiągną zbyt wysoki poziom, będzie to znak dla innych społeczeństw, które zawsze chętnie patrzą na konflikty swoich sąsiadów.