Istnieje wielu ludzi, którym nie wystarcza powierzchowne podejście do życia, ograniczające się wyłącznie do zaspokajania swoich najbardziej podstawowych potrzeb. Są oni ambitni, również pod względem intelektualnym, chcą przeniknąć tajemnicę istnienia, dotrzeć do istoty rzeczy, poznać prawdę o sobie i o świecie. Niejednokrotnie w jej poszukiwaniu są w stanie narazić się na największe ryzyko, lecz ich potrzeba jest silniejsza. Literatura polska i światowa przedstawia wiele przykładów tego, że takie poszukiwania są równie fascynujące i potrzebne, co ryzykowne.
To opracowanie tematu matury poprawkowej z 2024 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Kordian
Kordian był tytułowym bohaterem słynnego dramatu romantycznego autorstwa Juliusza Słowackiego. Był to bardzo młody i bardzo wrażliwy poeta, który patrzył na świat przez pryzmat bardzo silnych uczuć i emocji, które targały nim od dziecka. Doświadczył porzucenia przez ukochaną kobietę oraz nieudanej próby samobójczej. Te trudne młodzieńcze doświadczenia wpędzają go w kryzys egzystencjalny, który po jakimś czasie bohater postanawia przezwyciężyć poprzez podróże. Kordian jeździ po Europie, gdzie pragnie sprawdzić, czy rzeczywiście wartości, którymi do tej pory kierował się w życiu, są aż tak odległe od rzeczywistości. Na jego nieszczęście okazuje się, że chyba niestety tak. Gdziekolwiek się zjawi, z kimkolwiek porozmawia, okazuje się, że wszystko uświadamia mu, jak wielkimi mrzonkami do tej pory żył. Literatura okazuje się być daleka od rzeczywistości, miłość – interesownym kontraktem, a wiara jedynie polityką. To doprowadza Kordiana na skraj rozpaczy. Wdrapuje się on na szczyt Mont Blanc i tam wygłasza wielki monolog, który uznaje się za początek jego przemiany duchowej. Od tej pory przestaje być już tylko rozpoetyzowanym młodzieńcem – staje się dojrzałym wieszczem, który na pierwszym miejscu stawia dobro większe od siebie samego – wolność ojczyzny – i to właśnie walce o to dobro postanawia poświęcić całe swoje życie.
Mały Książę
Również Antoine de Saint-Exupéry postanowił w swojej książce pt. Mały Książę opowiedzieć o bohaterze, który poszukuje prawdy o sobie. Tym razem jest to kilkuletni chłopiec, który dotąd żył w spokoju na swojej planecie. Pojawiła się na niej jednak Róża, która była zakochana w samej sobie i wymagała od chłopca ciągłej atencji. Z czasem zaczął się on orientować, że miłość do Róży raczej mu się wmawia. Nie miał jednak z kim skonsultować tych przemyśleń. Wyruszył więc w podróż po kosmosie, żeby znaleźć odpowiedzi na dręczące go egzystencjalne pytania. Odwiedzał różne planety, jednak spotykał tam ludzi, którzy sami byli pogubieni we własnych słabościach, kompleksach i problemach. Nikt nie był w stanie wyjaśnić mu, czym jest miłość i przyjaźń. Zrobił to dopiero Lis na Ziemi. Dopiero zwierzę było w stanie wyjaśnić w prostych słowach dziecku, że jego relacja z Różą niestety nie była dwustronna i uczciwa. Można więc powiedzieć, że Mały Książę osiągnął swój cel, ponieważ odnalazł odpowiedzi na dręczące go pytania. Przy okazji jednak nauczył się dużo więcej, jak choćby tego, że mądrość wcale nie zawsze przychodzi z wiekiem i że trzeba ją zdobywać i o nią dbać – tak samo jak o dobrego przyjaciela.
Inne przykładowe konteksty
Bohaterowie różnych powieści próbowali odnaleźć siebie na bardzo różne sposoby. Tomasz Judym z Ludzi bezdomnych Stefana Żeromskiego całe swoje życie i szczęście poświęcił pracy na rzecz najbardziej potrzebujących. Bohaterowie Kamieni na szaniec Aleksandra Kamińskiego byli tak pewni swojej tożsamości, że nie wahali się za nią walczyć i oddawać życia. Znalezienie obiektywnej prawdy o życiu czy świecie nie jest chyba możliwe. Każdy musi takie poszukiwania prowadzić na własną rękę. Być może nie chodzi nawet o jej odnalezienie, ale o to wszystko, czego nauczymy się po drodze, szukając odpowiedzi na te najważniejsze pytania o siebie samych, o innych ludzi, o życie, jego przeznaczenie i o świat, w którym przyszło nam przez krótki moment istnieć.
Zbrodnia i kara
Rodion Raskolnikow poszukuje prawdy o sobie poprzez eksperyment moralny. Chce sprawdzić, czy rzeczywiście należy do jednostek wybitnych, które mają prawo przekraczać normy etyczne. Zbrodnia staje się dla niego próbą udowodnienia własnej teorii. Po dokonaniu morderstwa rozpoczyna się jednak proces bolesnego samopoznania. Bohater odkrywa, że nie jest ponad moralnością i nie potrafi żyć w sprzeczności z własnym sumieniem. Wewnętrzne rozdarcie, rozmowy z Sonią oraz obserwacja cierpienia innych prowadzą go do odkrycia prawdy o własnej słabości. Poszukiwanie prawdy okazuje się procesem oczyszczającym, lecz wymaga przyznania się do winy i odrzucenia iluzji o własnej wyjątkowości.
Ferdydurke
Józio zostaje „upupiony” i cofnięty do szkoły, co zmusza go do refleksji nad własną tożsamością. Powieść ukazuje, jak społeczeństwo narzuca jednostce formy, które deformują jej autentyczne „ja”. Bohater próbuje zrozumieć, kim jest naprawdę, skoro wciąż przyjmuje kolejne maski. Każde środowisko wymaga od niego innej roli. Gombrowicz pokazuje, że poszukiwanie prawdy o sobie to walka z narzuconymi schematami. Ostatecznie prawda okazuje się niejednoznaczna, a człowiek skazany jest na nieustanne balansowanie między formą a autentycznością.
Lalka
Stanisław Wokulski próbuje zrozumieć zarówno siebie, jak i mechanizmy rządzące społeczeństwem. Jego miłość do Izabeli zmusza go do konfrontacji z własnymi złudzeniami. Równocześnie obserwuje świat arystokracji i mieszczaństwa, dostrzegając ich obłudę i próżność. Poszukiwanie prawdy prowadzi go do rozczarowania. Odkrywa, że jego ideały rozmijają się z rzeczywistością. Jego droga pokazuje, że poznanie prawdy o świecie bywa bolesne i prowadzi do kryzysu egzystencjalnego.
Podsumowanie
Przywołane utwory literackie ukazują, że poszukiwanie prawdy o sobie i świecie jest jednym z najważniejszych, choć ryzykownych, wymiarów ludzkiego istnienia. Bohaterowie tacy jak Kordian, Mały Książę czy Tomasz Judym podejmują trud duchowej i moralnej wędrówki, która prowadzi ich przez zwątpienie, rozczarowanie i cierpienie, lecz jednocześnie pozwala im dojrzewać i określać własną tożsamość. Literatura podkreśla, że droga ku samopoznaniu nie zawsze przynosi jednoznaczne odpowiedzi, lecz sama w sobie ma wartość kształtującą charakter i system wartości. Ostatecznie to właśnie gotowość do stawiania pytań, przekraczania własnych ograniczeń i podejmowania odpowiedzialnych wyborów nadaje życiu głębszy sens.