Czas, przemijanie i śmierć to nieodłączne elementy ludzkiego życia. Nie ma przed nimi ucieczki, ale jednocześnie wielu osobom trudno jest pogodzić się z tą perspektywą. Odejście oznacza bowiem porzucenie tego, co znane, co lubiane, co często stanowi cały sens istnienia. Każdy kolejny dzień przybliża człowieka do tego stanu, a upływ czasu wzbudza w nim przerażenie. Różne postawy wobec tej sytuacji można z powodzeniem zaobserwować w literaturze, między innymi w takich dziełach jak Księga Koheleta, „Portret Doriana Graya” Oscara Wilde’a, a także w wierszach „Jeżeli porcelana, to wyłącznie taka” oraz „Spieszmy się” księdza Jana Twardowskiego.
To opracowanie tematu matury poprawkowej z 2025 roku, zobacz inne Tematy rozprawek maturalnych
Spis treści
Księga Koheleta
Księga Koheleta to klasyczny i podstawowy przykład realizacji motywu vanitas, który stał się bardzo popularny w średniowieczu, kiedy ludzie musieli sobie radzić z dużą śmiertelnością w społeczeństwie. Motyw ten mówi o tym, że wszystko, co człowiek ma w życiu, to marność, a gromadzone przez niego dobra materialne, pozycja i inne zasoby pewnego dnia przeminą, gdy przyjdzie po niego śmierć. Motyw vanitas udowadnia bowiem, że nic na świecie nie jest trwałe – wszelkie dobra materialne przeminą. Człowiek powinien zatem nie skupiać się na nich, lecz na swojej nieśmiertelnej duszy i zbawieniu, jakie ma osiągnąć po śmierci. Obietnica zbawienia, a także przypomnienie o nieistotności ziemskich spraw miały pomóc człowiekowi w oswojeniu się z perspektywą jego śmiertelności i w zmierzeniu się z tym, co nieuniknione, czyli właśnie ze śmiercią, która czeka każdego. Przypominano także o tym, że śmierć przychodzi po wszystkich, bez względu na ich pozycję społeczną i majątek – jest bowiem jedną z niewielu sprawiedliwych rzeczy na świecie. Dlatego też kładziono nacisk na dobre życie w zgodzie z religią i moralnością.
Portret Doriana Graya
„Portret Doriana Graya” to opowieść o pragnieniu nieśmiertelności i wiecznej młodości, o przeciwstawieniu się przemijaniu i śmierci. Upływ czasu sprawia, że człowiek starzeje się, zmienia się jego wygląd, a ostatecznie umiera. Główny bohater powieści, tytułowy Dorian Gray, znalazł sposób, by przeciwstawić się takiemu naturalnemu porządkowi rzeczy. Uświadamia on sobie bowiem, że młodość i piękno to wartości chwilowe, które szybko przemijają. Wypowiada więc życzenie, w wyniku którego jego uroda pozostaje nienaruszona, a każdy rok życia i kolejny grzech odbija się zamiast tego na wyglądzie jego portretu. Po latach Dorian wciąż wygląda pięknie, ale jego portret przedstawia okrutnego, zepsutego starca. Ostatecznie doprowadza to Doriana do szaleństwa; niszczy on zatem portret i ginie, przywracając w ten sposób naturalny porządek świata. Dorian chciał uniknąć tego, co najbardziej ludzkie, a w efekcie portret pokazywał jego zepsutą duszę, która była przeciwieństwem pięknej, młodej twarzy.
Jeżeli porcelana to wyłącznie taka
„Jeżeli porcelana, to wyłącznie taka” to wiersz Stanisława Barańczaka o przemijaniu i o tym, że nic na świecie nie jest stałe. Poeta radzi odbiorcy, by nie przyzwyczajał się do niczego i nie gromadził cennych pamiątek, gdyż czas oraz okrucieństwo historii i tak wszystko to wymażą z powierzchni ziemi. Człowiek jest bowiem nieistotnym pyłem wobec świata i historii, a jego istnienie nie ma znaczenia – powinien być świadomy tego faktu. Powinien być nieustannie gotowy na zmianę i świadomy własnej śmiertelności. Poeta przestrzega przed przyzwyczajaniem się, przed zadomowieniem się na świecie, który pewnego dnia będzie trzeba bez wątpienia opuścić, niekiedy w prawdziwie tragiczny sposób.
Spieszmy się
„Spieszmy się” to wiersz księdza Twardowskiego, który przypomina o tym, jak krótkie i ulotne jest życie człowieka. Z tego powodu powinno się je wykorzystywać w każdej chwili i kochać swoich bliskich, ponieważ może ich zabraknąć szybciej, niż się nam wydaje. Człowiek powinien mieć świadomość własnego przemijania – nie po to, by się nim martwić, lecz by motywować się do dogłębnego i pełnego przeżywania swojego życia, cieszenia się nim oraz doceniania obecności bliskich mu osób.
Inne przykładowe konteksty
Lalka
W powieści problem przemijania widoczny jest przede wszystkim w postaci Ignacego Rzeckiego. Stary subiekt żyje wspomnieniami młodości oraz epoki napoleońskiej. Czas dla niego niemal się zatrzymał – mentalnie tkwi w przeszłości. Nie potrafi zaakceptować zmian społecznych ani nowych realiów politycznych. Upływ czasu oznacza dla Rzeckiego samotność i stopniowe wycofywanie się z życia. Jego śmierć jest cicha, niemal niezauważona przez świat, który biegnie dalej. Prus pokazuje, że człowiek może próbować zatrzymać czas we wspomnieniach, lecz rzeczywistość pozostaje nieubłagana. Postawa Rzeckiego to przykład nostalgicznego pogodzenia się z przemijaniem.
Dżuma
Epidemia w Oranie uświadamia bohaterom kruchość ludzkiego życia. Śmierć staje się zjawiskiem powszechnym i nagłym. Doktor Rieux przyjmuje postawę racjonalną – nie rozpamiętuje przemijania, lecz działa. Camus pokazuje, że wobec nieuchronności śmierci człowiek może wybrać bunt rozumiany jako aktywność i solidarność. Świadomość przemijania nie paraliżuje Rieux, lecz mobilizuje go do pracy. To przykład postawy egzystencjalnej, w której sens nadaje działanie mimo świadomości końca.
Treny
Cykl trenów powstał po śmierci córki poety, Urszulki. Kochanowski, dotąd stoik i humanista, przeżywa głęboki kryzys światopoglądowy. Nie potrafi pogodzić się z nagłym odejściem dziecka. Upływ czasu w tym przypadku nie przynosi natychmiastowego ukojenia. Poeta przechodzi przez bunt, rozpacz i zwątpienie. Dopiero w końcowych utworach odnajduje częściowe uspokojenie. „Treny” pokazują, że wobec śmierci nawet najsilniejsze przekonania mogą zostać zachwiane.
Chłopi
W powieści czas ma charakter cykliczny. Życie mieszkańców Lipiec podporządkowane jest rytmowi natury i pór roku. Śmierć jednych bohaterów wpisuje się w ciągłość życia wspólnoty. Postać Macieja Boryny ukazuje godzenie się z przemijaniem. Gospodarz do końca pozostaje aktywny i związany z ziemią. Jego śmierć ma wymiar symboliczny – jest częścią naturalnego porządku. Reymont pokazuje, że akceptacja rytmu natury ułatwia oswojenie lęku przed końcem.
Podsumowanie
Przywołane utwory literackie ukazują, że przemijanie i śmierć są nieuniknioną częścią ludzkiego losu, wobec której człowiek może przyjąć różne postawy – od pokornego pogodzenia się z naturalnym porządkiem świata, przez bunt i próbę zatrzymania czasu, aż po świadome i pełne przeżywanie każdej chwili. „Księga Koheleta” przypomina o marności dóbr doczesnych, „Portret Doriana Graya” ostrzega przed ucieczką od natury i konsekwencjami pragnienia nieśmiertelności, natomiast wiersze Barańczaka i Twardowskiego skłaniają do refleksji nad kruchością życia i wartością relacji międzyludzkich. Literatura pokazuje więc, że świadomość przemijania nie musi prowadzić do rozpaczy, lecz może stać się impulsem do mądrego, uważnego i moralnego życia, opartego na tym, co naprawdę trwałe i istotne.