Słynne porzekadło mówi, że „każdy człowiek jest kowalem własnego losu”. Znaczy to mniej więcej tyle, że wyłącznie my – świadomie bądź nie, ale jednak – decydujemy o tym, jak wyglądać będzie nasze życie. Ciężko to nieraz przyjąć, zwłaszcza wówczas, gdy lawinowo spadają na nas nieszczęścia i mamy coraz mniej sił, by z nimi walczyć. Być może należy owo przysłowie rozumieć bardziej ogólnie, ale na pewno nie jest do końca pozbawione prawdy.
Spis treści
Kontekst 1 – Makbet
Makbet Williama Szekspira to jeden z najsłynniejszych dramatów, jakie zostały napisane w całej historii literatury. Zawiera opowieść o najbardziej podstawowych ludzkich namiętnościach, pokusach i obsesjach, a także przestrzega przed konsekwencjami bezmyślnego i nieodpowiedzialnego poddawania się im. Makbet był rycerzem słynnym w swoim kraju i wiernie służącym ukochanemu królowi, Dunkanowi. Wracając z jednej z kolejnych bitew, napotkał na wrzosowisku trzy wiedźmy, które przepowiedziały mu, że w przyszłości zasiądzie na tronie. Makbet z początku nie przywiązywał wagi do wróżby, jednak jej sugestia została z nim na stałe i przedzierała się coraz mocniej do świadomości. Małżonka Makbeta, usłyszawszy o przepowiedni, zaczęła podsycać w mężu chorobliwą ambicję i żądzę władzy.
W konsekwencji doprowadziło to do przeobrażenia się Makbeta w królobójcę, oszusta, intryganta i wyrachowanego manipulatora. Zarówno on, jak i jego żona zapłacili najwyższą cenę za swoje obłąkane pragnienia, najpierw tracąc zmysły, a później życie. Co tak naprawdę spowodowało tragedię? Być może gdyby nie przepowiednia wiedźm, Makbet nigdy nie wstąpiłby na ścieżkę zbrodni? To bardzo prawdopodobne, jednak pamiętać należy, że wybór należał do niego i wszystkie decyzje podejmował samodzielnie, ulegając jedynie sugestiom przepowiedni lub poradom żony. Z tej opowieści wynika, że rzeczywiście człowiek sam decyduje o własnym losie, chociaż na jego decyzje mogą mieć wpływ najrozmaitsze czynniki zewnętrzne. Ostateczna decyzja dotycząca tego, jak postąpimy, należy jednak zawsze do nas samych.
Kontekst 2 – Balladyna
Z podobnym wnioskiem mamy do czynienia w przypadku tytułowej bohaterki dramatu Juliusza Słowackiego, pt. Balladyna (przez wielu badaczy zresztą uważanego za bardzo mocno inspirowany twórczością Williama Szekspira). Balladyna była piękną dziewczyną urodzoną w ubogiej wsi, gdzie mieszkała wraz z siostrą Aliną i ich matką. Była arogancka, niewdzięczna i leniwa, marzyła o życiu w luksusach i bogactwie. Szansa na to pojawiła się, gdy przypadkowo książę Kirkor pojawił się w jej domu i zapragnął pojąć za żonę którąś z sióstr.
Balladyna nie zawahała się zamordować własnej siostry, kiedy zobaczyła, że ta ma większe szanse na wygranie konkursu. Dziewczyna osiągnęła cel, jednak szybko się okazało, że aby utrzymać swój sekret w tajemnicy i nie ponieść konsekwencji, zmuszona będzie dalej mordować i prowokować kolejne zbrodnie. W każdej chwili ma ona wybór, lecz podejmuje decyzję, by nie przyznawać się do winy, tylko brnąć dalej w mrok i zbrodnię.
Nie da się wytłumaczyć jej działań brakiem kontroli nad własnym losem lub ciężkimi warunkami – cała odpowiedzialność spoczywa na Balladynie. Zostaje ona ukarana w metafizyczny sposób. Kiedy wydaje trzy wyroki śmierci za winy, które tak naprawdę sama popełniła, trafia ją piorun, udowadniając, że nawet nad każdym władcą sprawowana jest sprawiedliwość natury.
Inne przykładowe konteksty
Zbrodnia i kara
Rodion Raskolnikow dokonuje morderstwa, wierząc, że jako jednostka wybitna ma prawo przekraczać normy moralne. Jego los nie jest z góry przesądzony – to własna decyzja prowadzi go do zbrodni. Po dokonaniu czynu bohater zaczyna doświadczać wyrzutów sumienia i psychicznego rozkładu. Stopniowo uświadamia sobie, że sam doprowadził się do tragedii. Przyznanie się do winy i przyjęcie kary staje się pierwszym krokiem do moralnego odrodzenia. Powieść pokazuje, że człowiek odpowiada za kierunek swojego życia. Podobnie jak Makbet, Raskolnikow sam wybiera drogę, która prowadzi do jego upadku.
Lalka
Stanisław Wokulski próbuje samodzielnie kształtować swój los poprzez pracę, ambicję i działalność handlową. Dzięki determinacji zdobywa majątek i pozycję społeczną, co dowodzi, że człowiek może zmieniać swoje życie własnymi decyzjami. Jednocześnie bohater uzależnia swoje szczęście od uczucia do Izabeli Łęckiej. Ta decyzja prowadzi go do rozczarowania i kryzysu psychicznego. Powieść pokazuje, że los człowieka jest wypadkową zarówno działań, jak i wyborów emocjonalnych. Wokulski sam tworzy swoją drogę życiową, ale ponosi też konsekwencje własnych decyzji. Prus ukazuje, że wolność wyboru zawsze wiąże się z odpowiedzialnością.
Antygona
Antygona zostaje postawiona w sytuacji tragicznego wyboru między prawem państwowym a prawem boskim. Decyduje się pochować brata, choć wie, że oznacza to śmierć. Jej los jest tragiczny, lecz nie jest biernym wykonaniem przeznaczenia – wynika z własnej decyzji bohaterki. Antygona świadomie wybiera wierność wartościom. Sofokles pokazuje, że nawet w obliczu nieuniknionej tragedii człowiek zachowuje wolność wyboru. To decyzja nadaje sens jej życiu i śmierci. Podobnie jak Makbet, bohaterka sama podejmuje działania, które prowadzą do finału jej historii.
Podsumowanie
Przywołane przykłady literackie ukazują, że choć na życie człowieka wpływają różne okoliczności zewnętrzne, to ostateczny kierunek jego losu w dużej mierze zależy od podejmowanych decyzji. Bohaterowie dramatów i powieści, tacy jak Makbet, Balladyna czy Raskolnikow, sami wybierają drogę prowadzącą do upadku, natomiast postacie takie jak Wokulski czy Antygona pokazują, że również świadome wybory podejmowane w imię wartości kształtują ludzką przyszłość. Literatura podkreśla więc, że wolność wyboru zawsze wiąże się z odpowiedzialnością za konsekwencje własnych czynów, a człowiek, nawet pod wpływem silnych nacisków i pokus, pozostaje współtwórcą własnego losu.