Barok

Barok w literaturze europejskiej rozwijał się od schyłku XVI wieku, a w Polsce jego zasadniczy dorobek wiąże się z XVII i pierwszą połową XVIII stulecia. Na kulturę epoki wpływały konflikty wyznaniowe, kontrreformacja, wojny oraz przemiany życia dworskiego. Dawne wyobrażenia o harmonijnym miejscu człowieka w świecie ustępowały częściej doświadczeniu niepewności. Religijność pozostawała ważnym punktem odniesienia, ale przyjmowała różne postacie: od głębokiego namysłu nad zbawieniem po bogatą, widowiskową formę publicznego obrzędu.

Literatura barokowa chętnie wykorzystywała kontrast, paradoks, rozbudowaną metaforę i koncept, czyli zaskakujący pomysł organizujący utwór. Tematami były przemijanie, nietrwałość piękna, miłość, śmierć oraz napięcie między duszą i ciałem. Polska twórczość obejmowała nurt metafizyczny Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, poezję dworską Jana Andrzeja Morsztyna i ziemiańską refleksję Wacława Potockiego. „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska pokazują odmienną stronę epoki: gawędowość, wojenną codzienność oraz sarmacki obraz szlacheckich obowiązków, przywilejów i obyczajów.

Barokowy obraz człowieka opiera się na doświadczeniu sprzeczności. Pragnienie trwałości współistnieje z poczuciem kruchości życia, a fascynacja światem z nieufnością wobec jego pozorów. Motyw vanitas nie prowadził zawsze do tego samego wniosku: mógł skłaniać do religijnego wyrzeczenia, refleksji moralnej albo docenienia przemijającej chwili. Kunszt językowy pozwalał oddać złożoność tych postaw. Dziedzictwo epoki obejmuje zarówno rozwój artystycznej wyobraźni i retoryki, jak i teksty ujawniające napięcia kultury szlacheckiej oraz ograniczenia jej wyobrażeń o sobie.