Pozytywizm

Pozytywizm w literaturze polskiej wyrastał z sytuacji po klęsce powstania styczniowego w latach 1863–1864. Program nowego pokolenia wiązał odbudowę społecznej siły z edukacją, rozwojem gospodarczym i codzienną pracą. Inspirowały go nauki przyrodnicze, empiryzm, ewolucjonizm i przekonanie o możliwości badania zjawisk społecznych. Termin oznacza polski prąd ideowy i okres literacki, którego nie należy całkowicie utożsamiać z filozofią pozytywną ani europejskim realizmem. Twórczość jego przedstawicieli rozwijała się również wtedy, gdy pojawiali się już pisarze Młodej Polski.

Praca organiczna przedstawiała społeczeństwo jako zespół współzależnych części, a praca u podstaw akcentowała potrzebę pomocy grupom pozbawionym dostępu do wiedzy i środków rozwoju. Dyskutowano o emancypacji kobiet, sytuacji ludności żydowskiej, biedzie i nierównych szansach. Powieść oraz nowela umożliwiały przedstawienie tych problemów przez konkretne środowiska i jednostkowe doświadczenia. Bolesław Prus, Eliza Orzeszkowa, Henryk Sienkiewicz i Maria Konopnicka nadawali tym zagadnieniom różne formy, od szerokiej panoramy społecznej po zwięzły utwór interwencyjny.

Literatura pozytywizmu nie była jedynie ilustracją programu postępu. Najważniejsze dzieła badały również jego ograniczenia: siłę uprzedzeń, trwałość hierarchii, samotność jednostki i rozbieżność między dobrymi intencjami a skutkami działania. Realistyczna obserwacja współistniała z ironią, symboliką oraz pogłębioną psychologią. Powieść historyczna Sienkiewicza odpowiadała natomiast na potrzebę podtrzymywania narodowej pamięci. Znaczenie epoki polega na połączeniu odpowiedzialności społecznej z krytyczną diagnozą wspólnoty, w której wiedza i praca potrzebują także moralnej wrażliwości oraz gotowości do przezwyciężania podziałów.