Współczesność

Współczesność w przyjętym tutaj podziale obejmuje literaturę po 1945 roku, nie stanowi jednak jednorodnej epoki o wspólnym programie artystycznym. Jej kształt wyznaczały następstwa wojny, system komunistyczny, cenzura, emigracja i przemiany po 1989 roku. Powstawały równoległe obiegi wydawnicze: oficjalny, emigracyjny i podziemny. Późniejsze zniesienie cenzury zmieniło warunki publikowania oraz relację pisarza z odbiorcą. Zamiast jednej dominującej wizji świata współczesna literatura przedstawia wiele konkurujących języków pamięci, tożsamości i doświadczenia społecznego.

Pierwsze powojenne dziesięciolecia przyniosły rozrachunek z okupacją oraz pytania o możliwość dalszego pisania po doświadczeniu masowej przemocy. Tadeusz Różewicz poszukiwał oszczędnego języka poetyckiego, Czesław Miłosz rozważał relacje historii i sumienia, a Zbigniew Herbert badał odpowiedzialność jednostki wobec nacisku. Wisława Szymborska wykorzystywała ironię i zmianę perspektywy do podważania pozornych oczywistości. Odmienność tych twórczości pokazuje, że wspólne doświadczenie historyczne nie prowadziło do jednakowej odpowiedzi artystycznej ani do prostego programu moralnego.

Proza i dramat rozwijały realizm, groteskę, absurd, fantastykę oraz refleksję nad samym opowiadaniem. Witold Gombrowicz badał społeczne formowanie jednostki, Sławomir Mrożek mechanizmy dominacji, a Stanisław Lem granice poznania i konsekwencje rozwoju techniki. Reportaż, reprezentowany między innymi przez Hannę Krall i Ryszarda Kapuścińskiego, poszerzał sposoby przedstawiania rzeczywistości. Późniejsza twórczość Olgi Tokarczuk łączy różne perspektywy i tradycje narracyjne, pokazując zainteresowanie doświadczeniami pomijanymi przez jednoznaczne opowieści o historii oraz wspólnocie.

Wspólnym obszarem współczesnych poszukiwań jest pytanie o to, kto opowiada świat i czyje doświadczenie zostaje w tej opowieści zachowane. Ważne pozostają pamięć Zagłady, dziedzictwo totalitaryzmów, relacje rodzinne, migracja, płeć i wielokulturowość. Intertekstualność oraz eksperyment formalny współistnieją z odnowioną potrzebą dokumentu, biografii i opowieści lokalnej. Literatura podejmuje również relacje człowieka z przyrodą i technologią. Jej różnorodność wymaga odróżniania poszczególnych nurtów i pokoleń, zamiast przypisywania całemu okresowi jednej hierarchii wartości lub jednej metody przedstawiania rzeczywistości.